تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

چکیده روابط تجاری به عنوان یکی از ارکان اصلی پیوند میان دولت‌ها، تحت تأثیر سیاست‌های حکومتی، جغرافیای سیاسی و نیازهای اقتصادی متقابل قرار دارد. این مطالعه با روش تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، بر اساس منابع چینی ، انگلیسی و فارسی، به بررسی روابط تجاری میان سلسله‌های تیموری (771-911 ق/1370-1506 م) و مینگ (770-1053 ق/1368-1644 م) می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که تیموریان اقلامی نظیر اسب، شیر و پشم به دربار مینگ صادر می‌کردند، در حالی که مینگ مصنوعات فلزی، محصولات گیاهی و مواد دارویی عرضه می‌داشت. همچنین با وجود هم‌تراز بودن دو سلسله، مینگ به دلیل انحصار تجارت خارجی در دست امپراتور، این روابط را به عنوان "تجارت خراجی" تفسیر می‌کردند. این مبادلات، با وجود محدودیت‌های جغرافیایی و سیاسی، نقش محوری در تعادل اقتصادی دو امپراتوری ایفا کرد؛ برای تیموریان، این جریان ورودی ارز و فناوری بود که به ثبات مالی دربار هرات و سمرقند کمک نمود؛ در حالی که برای مینگ، دسترسی به منابع حیوانی و معدنی نادر، زنجیره تأمین نظامی و فرهنگی را تقویت می‌کرد.

چکیده پس از ملی شدن صنعت نفت ایران، دولت انگلستان با ممانعت از فروش نفت ایران و اعمال تحریم‌های اقتصادی دیگر سیاست فشار حداکثری را برای پیشبرد اهداف خود در پیش گرفت. دولت ملی در مواجهه با قطع درآمدهای نفتی، تصمیم گرفت امور اقتصادی کشور را از راه‌هایی غیر از صادرات نفت اداره نماید. مهمترین اقدام دولت در این زمینه، افزایش صادرات کشور از طریق گسترش تولیدات داخلی بود. مقاله‌ی حاضر به بررسی اقدامات و فعالیت‌های دولت ملی در راستای افزایش تولید و صادرات محصول پنبه و نقش آن در تحقق اقتصاد بدون نفت می‌پردازد. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و اسناد وزارت امور خارجه تدوین شده و برای درک بهتر موضوع، به روزنامه‌ها و برخی منابع منتشر شده مراجعه شده است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که اقدامات دولت ملی سبب افزایش مقدار تولید پنبه در سال‌های 1330-1332 گردید و منابع مالی حاصل از افزایش صادرات پنبه توانست بخشی از مشکلات مالی دولت را برطرف نماید.

چکیده در قرن دوم و سوم هجری، دو شهر بغداد و بصره از بزرگ‌ترین شهرهای اسلامی بودند. بغداد به لحاظ سیاسی و بصره نیز به لحاظ اقتصادی اهمیت برجسته‌ای یافتند.بخش قابل‌توجهی از رونق بغداد و بصره ناشی از رابطه‌تجاری که میان این دو برقرار شد.
سوالی که در مقاله مورد بررسی قرار خواهد گرفت اینکه رابطه تجاری بغداد و بصره چگونه شکل گرفت و چه تاثیری بر بازرگانی‌دریایی خلیج‌فارس داشت. با بررسی صورت‌گرفته به روش توصیف و تحلیل تاریخی، این یافته‌ها حاصل گردید که شکل‌گیری و توسعه و پویایی روابط تجاری بغداد و بصره در قالب مناسبات دریا، کرانه و پسکرانه ذیل سازمان بازرگانی دریایی خلیج‌فارس، اتفاق افتاد. درجغرافیای سیاسی جدید اسلامی در قرن دوم و سوم هجری، شکل‌گیری و اوج‌گیری رابطه تجاری بغداد و بصره متناسب با پیدایی ثبات سیاسی، بسترهای مناسب ارتباطی‌وقابلیت‌های بالای اقتصادی، رقم خورد. با ثبات‌وآبادانی در دشت و پسکرانه(بغداد)، رونق در کرانه پدیدار شد و روابط بازرگانی بغدادوبصره در عصر مزبور، در بالاترین سطح قرار گرفت. این امر فعال‌شدن ظرفیت تجارت دریایی خلیج‌فارس را به‌دنبال داشت و شبکه بازرگانی دریایی خلیج‌فارس میان مدیترانه و شرق‌دور دوره‌درخشانی را شروع نمودند. رونق و شکوفایی بازرگانی دریایی خلیج‌فارس در دوران مزبور مرهون شکل‌گیری رابطه تجاری بغداد و بصره می‌باشد.

چکیده مبتنی بر چرخش نهادی در مطالعات توسعه و تأکید جامعه‌شناسی اقتصادی بر پول به عنوان نهادی اجتماعی، این پژوهش با رویکرد نهادگرایی تاریخی و بر اساس «نظریه اجتماعی پول» جفری اینگام، به تحلیل پیامدهای تأسیس بانک شاهنشاهی در عصر قاجار می‌پردازد. پول اعتباری و نظام بانکی از ارکان جوامع مدرن محسوب می‌شوند و تحول آن‌ها آینه تمام‌نمای تاریخ توسعه هر کشور است. بانک شاهنشاهی با کسب امتیاز انحصاری نشر اسکناس، پول اعتباری مدرن را وارد اقتصاد ایران کرد. فرض اصلی تحقیق بر این است که پول نهادی با ظرفیت‌های زیرساختی و اقتدارآمیز است. یافته‌ها نشان می‌دهند که اعطای این امتیاز بدون پیوند با شبکه‌های اجتماعی-اقتصادی داخلی و فقدان نظارت سیاسی، اهداف اولیه‌ای چون جذب سرمایه خارجی، توسعه صنعتی، احداث راه‌آهن و گذار به پایه طلا را محقق نساخت. برعکس، این نهاد به ابزاری برای تقویت نفوذ استعماری بریتانیا تبدیل شد. در واقع، اقتباس نهادی ناسازگار با زمینه‌های بومی و بی‌توجهی به ماهیت اجتماعی پول اعتباری، نه تنها به رونق اقتصادی نینجامید، بلکه با ایجاد اختلال در ساحت‌های سیاسی و اجتماعی، مسیر تاریخی توسعه ایران را با موانع جدی مادی و ادراکی مواجه ساخت و فرصت‌های رشد ساختاری را از بین برد.

چکیده روابط بین‌الملل همواره تحت تأثیر تفاوت توانمندی‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی میان کشورها قرار دارد. در دورۀ پهلوی دوم، ایران با منابع قابل توجه اقتصادی و نظامی، نقش بازیگر قوی‌تر در روابط با اردن را ایفا می‌کرد، در حالی‌که اردن به دلیل محدودیت منابع و وابستگی به حمایت‌های خارجی، بازیگر ضعیف‌تر محسوب می‌شد. این پژوهش با هدف تحلیل نقش ابزارهای اقتصادی ایران در هدایت رفتار و سیاست‌های اردن و بررسی سازوکارهای بهره‌برداری اردن از موقعیت نامتقارن انجام شد. پرسش اصلی مطالعه این است که چگونه ابزارهای اقتصادی ایران در خدمت اهداف سیاسی و امنیتی آن قرار گرفت و اردن چگونه توانست از موقعیت نامتقارن بهره ببرد. پژوهش توصیفی-تحلیلی است و داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای و آرشیوی گردآوری شده‌اند و در چارچوب نظریۀ روابط نامتقارن تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد ایران با وام‌های توسعه‌ای، کمک‌های بلاعوض و پروژه‌های عمرانی، توانست سیاست‌های اردن را به در راستای منافع خود خود هدایت کند، به‌ویژه در شرایط بحرانی. اردن نیز با پذیرش این حمایت‌ها، ظرفیت‌های داخلی خود را تقویت و ثبات سیاسی و اقتصادی خود را افزایش داد. پژوهش نشان می‌دهد اقتصاد ابزاری استراتژیک برای ایران و همزمان عاملیت نسبی اردن را در روابط نامتقارن آشکار می‌کند.

چکیده سند شمارۀ 25 طبرستان جایگاه ویژه‌ای در بین اسناد طبرستان دارد؛ زیرا جدا از مسائل اجتماعی، تاریخی و سیاسی دربردارندۀ مضامین حقوقی- اقتصادی با محوریت وام، تعهدات مالی، بهره، تاوان و قرارداد شفاهی-کتبی است. این پژوهش در هدف خود به بررسی بستر اقتصادی سند شمارۀ 25 طبرستان با تمرکز بر مفهوم «پیمان» و دیگر واژگان مرتبط و تطبیق آن با مادیان هزار دادستان می‌پردازد. پرسشی که پژوهش حاضر قصد دارد به آن پاسخ دهد، این است که تا چه میزان مضامین اقتصادی سند شمارۀ 25 طبرستان در راستای تداوم و تحول اوضاع اقتصادی پدشخوارگر در پیوند با ساختار اقتصادی و قوانین حقوقی دورۀ ساسانیان بوده است؟ پژوهش حاضر با روش‌شناسی کیفی انجام شده است. داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای گردآوری شده و مضامین اقتصادی سند با رویکرد توصیفی–تحلیلی و در چارچوب اصول مادیان هزار دادستان مورد تحلیل قرارگرفته‌ است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساختار حقوقی-اقتصادی ساسانی در دورۀ گذار/ انتقال در ناحیۀ پدشخوارگر تداوم داشته؛ اما متناسب با شرایط اجتماعی-سیاسی، دچار تحول شده است. این یافته‌ها نقش اسناد طبرستان را به‌عنوان منابع دست اول تاریخ اقتصادی شمال ایران در دو سدۀ نخستین هجری برجسته می‌سازد.

چکیده علیرغم پیشرفت‌های جوامع، درگیری‌های سرزمینی، فشارهای اقتصادی، تحریم و تنش‌های مذهبی بین کشورها و ملت‌ها تشدید شده و باعث بحرانی شدن روابط بین‌کشورها می‌گردد، به گونه‌ایی که، اگر این اختلافات، توهین‌آمیز یا ناعادلانه تلقی شوند می‌توانند موجب بروز خشم، احساس دشمنی و افزایش ملیت‌گرایی شده و نهایتا احساسات خود را در بازار بروز خواهند داد. بنابراین تحقیق حاضر با هدف بررسی احساس تسلط اقتصادی یا پرخاشگری ناشی از دشمنی اقتصادی نسبت به یک کشور و تاثیر آن در تجارت بین‌الملل در نظر گرفته شد. در این راستا نمونه‌ای 338 تایی از جامعه 2800 نفری دانشجویان فارغ التحصیل رشته اقتصاد و بازرگانی به روش نمونه‌گیری دردسترس و هدفمند انتخاب و پرسشنامه‌ها توزیع و از تکنیک معادلات ساختاری و آزمون سوبل داده‌ها مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد: احساس تسلط اقتصادی یا پرخاشگری ناشی از دشمنی اقتصادی نسبت به یک کشور، از طریق ملیت‌گرایی، اعتقاد به محصول و تصویرکلی کشور بر پذیرش محصول تاثیر معنی‌داری داشته و از این طریق تجارت و سطح تعاملات اقتصادی بین کشورها را تحت تاثیر قرار می‌دهد. در نتیجه، مصرف‌کنندگان با سطح بالاتری از دشمنی اقتصادی معمولا از واردات بیشتر از کشورهایی که دشمن تلقی می‌شوند استقبال نمی‌کنند، سطح غرور کمتری را نشان می‌دهند و کمتر کلام مثبتی دربارهء آن کشور می‌گویند. همچنین دشمنی اقتصادی نسبت به یک کشور خارجی احساسات ملیت‌گرایی را برانگیخته و از طریق تحت تاثیر قرار دادن اعتقاد به محصول و تصویرکلی‌کشور، سطح پذیرش محصول را به صورت وارون تغییر و ترجیح محصولات/ خدمات داخلی را برای ابراز»میهن‌پرستی« بیشتر می‌کند.

چکیده در دوران سلطنت ممالیک بُرجی در مصر، مصادره اموال به دستور حاکمیت که پیشتر نیز در جهان اسلام و مصر سوابقی داشت، وارد عرصه‌ای جدّی در اقتصاد سیاسی مصر گردید، به نحوی که به پدیده‌ای رایج در سیاست و اقتصاد عصر ممالیک تبدیل گشت. مصادره اموال انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی متفاوتی داشت؛ پژوهش حاضر با تأکید بر منابع عصر ممالیک، کوشیده است تا با شیوه‌ای کتابخانه‌ای و روشی توصیفی– تحلیلی بخش مهمی از داده‌های مرتبط با مصادره در این دوران را مطالعه و تبیین نماید و به این پرسش اصلی پاسخ دهد که دلائل و زمینه های سیاسی و اقتصادی مصادره اموال در مصر دوره ممالیک برجی چه بوده است؟ این مطالعه بخش مهمی از گزارش‌های متعدد و متنوع مرتبط با مصادره در عصر ممالیک برجی را مورد بررسی قرار داده تا رابطه این پدیده اقتصادی با فضای سیاسی در عصر مملوکی از منظر روابط پیچیده میان سلاطین، امیران و کارگزاران ممالیک در حاکمیتی با ساختاری رقابتی و نه وراثتی تبیین شود و حتی اثرگذاری فرایند کلان حیات اقتصاد جهان آن دوران، به‌ویژه تجارت آبی اروپاییان میان شرق و غرب از مسیر دریای سرخ – مدیترانه و سواحل مصر، در مقطعی از تاریخ که توان اقتصادی مصر به سبب عوامل مختلف بیرونی و درونی فروکاسته بود، مشخص شود.

چکیده دوره ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ خورشیدی، همزمان با جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین، یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های اقتصادی تاریخ معاصر ایران محسوب می‌شود. در این برهه حساس، نظام اداری کشور به عنوان بازوی اجرایی دولت، عاملی تعیین‌کننده در مدیریت و کنترل بحران‌های اقتصادی بود و در این دوره عملکرد کارگزاران دولتی در این شرایط بحرانی با چالش‌های ساختاری و عملکردی متعددی مواجه گردید. از این رو این پژوهش با بررسی اسنادی و کتابخانه ای و با روش تحلیل تاریخی سعی دارد به این سوال پاسخ دهد عملکرد کارگزاران دولت در اجرای اقدامات دولت‌ها در مدیریت بحران اقتصادی ایران طی جنگ جهانی دوم (۱۳۲۰–۱۳۲۵) چگونه بوده است؟ فرضیه این تحقیق بر این استوار است، عملکرد کارگزاران دولتی در این برهه حساس، در اجرای قوانین و مقررات، عملکرد اداری و مالی و نظام جیره بندی و توزیع کالاهای اساسی، نتوانست در مدیریت بحران عملکرد مؤثری از خود نشان دهد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نظام دیوانسالاری ایران با مشکلاتی چون فقدان شفافیت در تخصیص وظایف، ضعف مکانیزم‌های نظارتی، و انحراف از سیاست‌های تعیین‌شده، نه تنها به حل بحران کمک نکرد، بلکه موجب تشدید بحران اقتصادی شد.

چکیده ابریشم گیلان در بازار اقتصادی شمال ایران نقش مهمی در عصر قاجار داشت. در نتیجه بخش عظیمی از مردم گیلان اعم از تولیدگنندگان و بازرگانان این محصول با اقتصاد ابریشم در ارتباط بودند. اما سیاست‌های اقتصادی دولت از نظر داخلی و خارجی منافع باشندگان ابریشم را تامین نکرد. علاوه بر فشار دولت ایران بر اقتصاد ابریشم، بازرگانان حامی روسیه با توجه به موقعیت‌های گسترده اقتصادی ناقض منافع تولیدکنندگان و بازرگانان این حوزه بودند. از این رو مخالفت با سیاست‌های اقتصادی حکومت مرکزی از سوی تولیدکنندگان و تجار ابریشم توام با آغاز مشروطیت، بهانه ورود این گروه‌ها جهت حضور در رخدادهای سیاسی و اجتماعی مشروطه شد. مقاله حاضر در پی این پرسش است که نقش تجار و نوغان‌داران ابریشم گیلان در تحولات اجتماعی و سیاسی انقلاب مشروطه چه بود؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، منافع تولیدکنندگان و بازرگانان ابریشم توام با افزایش فشار دولت و حکومت محلی موجب شد تا اتحادی بین آنان با دهقانان و مجاهدان مشروطه‌خواه جهت مشارکت در جنبش مشروطه‌خواهی صورت پذیرد. پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش تاریخی و به شیوه تحلیلی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی انجام می‌گیرد.

چکیده برنامه‌ریزی توسعه در ایران، از پیش از انقلاب اسلامی آغاز و با انقلاب اسلامی با هدف تحقق جامعة آرمانی اسلامی و تبدیل ایران به الگوی جهان اسلام ادامه پیدا کرد. اما علیرغم اجرای 6 برنامة توسعه پس از انقلاب اسلامی، همچنان چالش‌های اساسی در مسیر توسعة ایران وجود داد و برنامه‌های توسعه نتوانسته است این چالش‌ها را سامان دهد. پژوهش حاضر به‌دنبال پاسخ به‌چگونگی ساخت‌یابی برنامه‌های توسعة اجرا‌شده در ایران پس از انقلاب اسلامی و کارکرد آن در روند توسعة ایران است. در تبیین این مفهوم، رویکرد تحلیل برنامه‌های توسعه، جامعه‌شناسی تاریخی است. ازاین‌رو ساخت‌یابی نظری و همچنین رویکرد کنشگران در قالب‌بندی این مفهوم در سیر تاریخی بررسی شده است. به این معنا علاوه بر نقش کنشگران و ایده‌های نظری در شکل‌یابی این برنامه‌ها، به رخدادهای تاریخی که در مسیر برنامه‌ها روی داده است، نیز توجه شده است. بر اساس مطالعة صورت گرفته، می‌توان اشاره داشت که برنامه‌های توسعه پس از انقلاب، علاوه بر عدم استفاده از تجربة توسعه در عصر پهلوی و شکل‌یابی ذیل یک جهان‌بینی متفاوت، در سطح نظری و کنشگران نتوانست به اجماع دست پیدا کند و در بستر تاریخی نیز با رویدادهایی مانند تحریم و کمبود منابع ارزی، امکان شکل‌دهی گفتمان توسعه را نیافت.

چکیده ایران و افغانستان همزمان در اوایل قرن بیستم، برنامه نوسازی را آغاز کردند. اما با وجود گذشتۀ مشترک و مشابهت‎ های تاریخی و فرهنگی، روند و نتایج متفاوتی را تجربه کردند. پرسش اصلی این مقاله، دربارۀ علل موفقیت نسبی ایران از سویی و شکست افغانستان از سوی دیگر در دستیابی به سطوحی از نوسازی در دورۀ یادشده است. برای پاسخ به این سوال، چارچوب نظری این مقاله با تلفیق انتقادی نظریه‌های «دولت در جامعه» (دولت محدود) جوئل میگدال و «دولت توسعه ‎گرا» لفت‌ویچ شکل گرفته که در آن، «نوع رابطۀ دولت و جامعه» از نظریه میگدال و «محوریت دولت در روند نوسازی» از نظریۀ لفت‌ویچ، اخذ شده است و داده‏ های این پژوهش، با توجه به ماهیت تاریخیِ مباحث، با نظر داشت جامعه ‏شناسی تاریخی و با استفاده از اسناد، کتب، مدارک و در مجموع منابع کتابخانه‏ ای گردآوری و با نگرشی انتقادی تجزیه و تحلیل شده است. طبق یافته‌های این پژوهش: در ایران، دولت با جلب همکاری نیروهای اجتماعی حامی نوسازی، با ارائه «استراتژی بقا و سیاست بقای» کارآمد، نیروهای اجتماعیِ مخالفِ نوسازی را مهار و موانع اجتماعی نوسازی را برطرف کرد، اما در افغانستان فقدان نیروهای اجتماعی حامی نوسازی و ناتوانی در اتخاذ استراتژی بقا و سیاست بقای کارآمد، باعث شد دولت این کشور نتواند مخالفت اجتماع تارمانند و قوی را مهار کند و در نتیجه نوسازی با ناکامی روبرو شد.

چکیده تلاش برای توسعه صنعتی ایران تا پیش از دوره پهلوی دوم، خارج از چارچوب و برنامه‌‌ای مدون و مشخص و به صورت دستوری انجام شده بود؛ اما در دوره حکومت محمدرضاشاه پهلوی با تدوین برنامه‌های توسعه عمرانی بلندمدت و به موازات آن تأسیس یک نهاد برنامه‌ریز به‌نام سازمان برنامه، برای اولین‌بار، صنعتی‌سازی کشور در مسیری از پیش‌طراحی شده قرار گرفت. با این‌ وجود، بررسی روند توسعه صنعتی در طول این دوره حکایت از بروز چالش‌های متعدد مدیریتی در امر صنعتی‌سازی کشور دارد. مقاله حاضر با تکیه بر اسناد و منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی-تحلیلی تلاش دارد به این پرسش پاسخ دهد که چالش‌های مدیریتی در مقاطع مختلف این دوره چه بوده‌اند؟ نتایج حاصل از بررسی اسناد و منابع در این پژوهش نشان از آن دارند که مدیریت صنعتی‌سازی کشور هیچ‌گاه به ‌عنوان امری مستقل از مدیریت سیاسی کشور نبوده و توسعه صنعتی در تمام طول این دوره همچنان بر اساس سازوکارهای سنتی مدیریت در ایران پیش می‌رفت. در چنین سازوکاری نقش و اختیارات نهادها، مدیران و متولیان صنعتی متأثر از عوامل داخلی و خارجی مرتب دستخوش تغییر می‌شد و اصطکاک و مناقشه‌ای دائم میان آنها پدید می‌آمد. به‌علاوه از شکل‌گیری یک سازوکار علمی و تحقق اهداف پیش‌بینی شده در برنامه‌های صنعتی ممانعت می‌شد.