تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

تحلیل اجتماعی و اقتصادی شرکت سهامی زراعی درگزین (1347-1357) در چارچوب نظریه ساخت‌یابی آنتونی گیدنز(222ب)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه ایرانشناسی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران

2 ایران شناسی، دانشکده مطالعات جهان، دانشگاه تهران

چکیده
به دنبال اجرای اصلاحات ارضی، شرکت‌های سهامی زراعی با هدف جلوگیری از تقسیم و کوچک شدن زمین‌های کشاورزی، مکانیزه کردن این بخش و افزایش میزان بهره‌وری تولیدات زراعی تاسیس شدند. در استان همدان نیز شرکت سهامی زراعی درگزین با هدف تحقق اهداف پیش‌بینی‌شده تشکیل شد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از نظریه ساخت‌یابی آنتونی گیدنز در پی پاسخ دادن به این پرسش است که تشکیل شرکت درگزین چه پیامدهای اجتماعی و اقتصادی را ایجاد کرد. داده‌های پژوهش از طریق منابع کتابخانه‌ای و آرشیوی گردآوری شده و با استفاده از روش ردیابی فرآیند مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در بُعد اقتصادی، تشکیل این شرکت در مراحل نخست به افزایش سطح اراضی زیرکشت، رشد بازدهی کشاورزی و درآمد سهامداران انجامید. با وجود این، وابستگی مالی شرکت به دولت تدوام پیدا کرد و نابرابری درآمدی سهامداران بازتولید شد. در بُعد اجتماعی، مقاومت و بی‌اعتمادی سهامداران نسبت به مدیران شرکت مانع از شکل‌گیری مشارکت پایدار شد. به‌کارگیری نظام بهره‌برداری تناژی، بازتابی از کنش آگاهانه سهامداران جهت سازگاری با وضعیت موجود بود. کنش‌های آگاهانه آنها موجب تحول نسبی در افزایش میزان تولیدات کشاورزی شد، اما تدوام وابستگی شرکت به حمایت‌های مالی دولت به بازتولید ساختار معیوب اقتصادی منجر گشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسناد
ساکما، 91/320.
ساکما، 16981/230.
کتاب‌های فارسی
ازکیا، مصطفی (1350)، شرکت سهامی زراعی درگزین (همدان)، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، بخش
     تحقیقات روستایی و عشایری.
بهپور، احمد و سیاوش دهقانیان (1349)، بررسی مکانیزاسیون و نیروی کار در شرکت سهامی زراعی درگزین، تهران:
     وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی؛ مرکز تحقیقات روستایی.
پورافضل، حسن و نجفی، بهاء‌الدین (1351). اصلاحات ارضی و واحدهای دسته جمعی تولید کشاورزی. تهران: انتشارات
     دانشگاه پهلوی.
پهلوی، محمدرضا شاه (2535)، مأموریت برای وطنم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دهقانیان، سیاوش (1349)، بررسی وضع اقتصادی شرکت سهامی زراعی درگزین در دوره اول بهره‌برداری، تهران: وزارت
     اصلاحات ارضی و تعاون روستایی؛ مرکز تحقیقات روستایی.
ملکانیان، عبدالحسین (1365)، پژوهشی بر نظام زمینداری، مالکیتها، نظام بهره­برداری، شیوه­های تولید کشاورزی در ایران.
     تهران:  وزارت کشاورزی، معاونت هماهنگی برنامه و بودجه، مرکز تحقیقات روستایی و اقتصاد کشاورزی.
 
کتاب‌سندها
اداره کل اصلاحات ارضی و تعاون روستایی فرمانداریکل همدان (1349)، گزارش مربوط بامور شرکت سهامی زراعی 
     درگزین. همدان: اداره کل اصلاحات ارضی و تعاون روستایی فرمانداریکل همدان.
قانون تشکیل شرکت‌های سهامی زراعی مصوب سال 1346.
وزارت اصلاحات ارضی و تعاونی روستایی (1347)، فعالیتهای ششماهه وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی در
     زمینه تشکیل شرکتهای سهامی زراعی، تهران: وزارت اصلاحات ارضی و تعاون روستایی.
وزارت تعاون و امور روستاها (1350)، اطلاعاتی درباره برنامه همه جانبه اصلاحات ارضی ایران و شرکتهای سهامی زراعی
     آریامهر. تهران: کمیته روستائی جشن دو هزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران.
وزارت تعاون و امور روستاها (1350)، فعالیت‌های وزارت تعاون و امور روستاها در زمینه تشکیل و اداره امور شرکت‌های
     سهامی زراعی، تهران: بی‌نا.
وزارت کشاورزی: معاونت امور واحدهای تولیدی و کشت و صنعت­ها (1371)، سیمای مالکیت اراضی مزروعی ایران.
     ج 2، تهران: صندوق مطالعاتی نظامهای بهره­برداری کشاورزی ایران.
نشریات
نشریه بانک مرکزی (1348)، «درآمد ملی ایران (1341-1346)».
پایان‌نامه‌ها
روحانی، سیاوش (1363)، مقدمه‌ای بر شناخت عوامل و امکانات کشاورزی استان همدان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد،
     همدان: دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی‌سینا همدان.
همایون‌مهر، فتانه، (1356). تجزیه و تحلیل اقتصادی و اجتماعی شرکت‌های سهامی زراعی در ایران، پایان‌نامه کارشناسی
     ارشد، تهران: گروه اقتصادی دانشگاه ملی ایران.
کتاب‌های انگلیسی
Beach, D. (2020). Process tracing methods (pp. 699-719). Springer Fachmedien Wiesbaden. ‏
 
Giddens, A, (1984), The Constitution of Society: Outline of the Structuration, Berkeley: University of California
     Press.
 
Bibliography
Books
Azkiā, Mostafā (1350), The Agricultural Joint-Stock Company of Dargazin (Hamedan), Tehran: Institute for Social    Studies and Research, Department of Rural and Nomadic Studies.‏
Beach, D. (2020). Process tracing methods (pp. 699-719). Springer Fachmedien Wiesbaden
Behpour, Ahmad & Siāvash Dehghāniān (1349), A Study on Mechanization and Labor Force in the Agricultural
     Joint-Stock Company of Dargazin, Tehran: Vezārat-e Eslāhāt-e Arzi va Taāvon-e Roostāei, Markaz-e Tahghighāt-     e Roostāei. 
Dehghāniān, Siāvash (1349), An Economic Study of the Agricultural Joint-Stock Company of Dargazin during the
     First Period of Operation, Tehran: Vezārat-e Eslāhāt-e Arzi va Taāvon-e Roostāei, Markaz-e Tahghighāt-   e Roostāei.
Edāre-ye Kol-e Eslāhāt-e Arzi va Taāvon-e Roostāei Farmāndāry-e Kol-e Hamedān (1349), Report on the Affairs of
     the Agricultural Joint-Stock Company of Dargazin, Hamedān: Edāre-ye Kol-e Eslāhāt-e Arzi va Taāvon-e Roostāei     Farmāndāry-e Kol-e Hamedān.
Giddens, A, (1984), The Constitution of Society: Outline of the Structuration, Berkeley: University of California     Press.
Law on the Establishment of Agricultural Joint-Stock Companies, enacted in 1346.
Malkāniān, Abdolhossein (1365), A Study on the Land Tenure System, Ownership, Exploitation Patterns, and
     Agricultural Production Methods in Iran, Tehran: Vezārat-e Kešāvarzi, Moāvenat-e Hamāhangy-e Barnāme va  Boodjeh.
Pahlavi, Mohammad Rezā Shāh (2535), Mission for My Country, Tehran: Bongāh-e Tarjoma wa Našr-e Ketāb.
Pourafzal, Hassan & Najafi, Bahā Al-Dīn (1351), Land Reform and Collective Agricultural Production Units, Tehran:    Entešārāt-e Danešgāh-e Pahlavi.
Vezārat-e Eslāhāt-e Arzi va Taāvon-e Roostāei (1347), Six-Month Report on the Activities of Vezārat-e Eslāhāt-e   Arzi va Taāvon-e Roostāei in the Establishment of Agricultural Joint-Stock Companies, Tehran: Vezārat-e Eslāhāt-     e Arzi va Taāvon-e Roostāei.
Vezārat-e Kešāvarzi; Moāvenat-e Vāhedhāy-e Tolīdī va Omoor-e Kešt va Sanat-hā (1371), The Structure of
     Agricultural Land Ownership in Iran, Vol. 2. Tehran: Sandoogh-e Motāleātī-e Nezāmhāy-e Bahrebardārī-e    Kešāvarzī-e Irān.
Vezārat-e Taāvon va Omoor-e Rostāhā (1350) Information on the Comprehensive Program of Iran’s Land Reform
     and Aryamehr Agricultural Joint-Stock Companies, Tehran: Komīte-ye Roostāei-e Jašn-e Do-Hezār-o Pānsad-o-   min Sāl-e Bonyāngozāry-e šāhanšāhī-e Irān.
Vezārat-e Taāvon va Omoor-e Rostāhā (1350), Faāliathāy-e of Vezārat-e Taāvon va Omoor-e Rostāhā in the     Establishment and Administration of Agricultural Joint-Stock Companies, Tehran: BiNa.
Journals
Našrīye-ye Bānk-e Markazi (1348), “Darāmad-e Meli-e Irān (1341-1346).
Theses
Akbari, Kāzem (1349), Agricultural Joint-Stock Companies in Iran, Bachelor’s thesis, Department of Economics,   Dānešgāh-e Melī-e Irān, Tehran.
Homāyounmehr, Fatāneh (1356), Economic and Social Analysis of Agricultural Joint-Stock Companies in Iran, 
     Master’s thesis, Department of Economics, Dānešgāh-e Melī-e Irān, Tehran.
Rohāni, Siāvash (1363), An Introduction to the Factors and Potentials of Agriculture in Hamedan Province, Master’s   thesis, Faculty of Agriculture, Dānešgāh-e Bu-Ali Sinā, Hamedan.
Documents
Sāzmān-e Asnād va Ketābḵāne-he Melī-ye Iran (Sākmā), 320/91.
Sāzmān-e Asnād va Ketābḵāne-he Melī-ye Iran (Sākmā), 230/16981.
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 273-308

  • تاریخ دریافت 23 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 26 اسفند 1404