تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

نقش تجار ابریشم و نوغان‌داران گیلان در تحولات اجتماعی و سیاسی انقلاب مشروطه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد علوم و تحقیقات، از اسلام، واحد دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی

3 استادیار گروه تاریخ، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی

10.30465/ehs.2025.51681.2039
چکیده
ابریشم گیلان در بازار اقتصادی شمال ایران نقش مهمی در عصر قاجار داشت. در نتیجه بخش عظیمی از مردم گیلان اعم از تولیدگنندگان و بازرگانان این محصول با اقتصاد ابریشم در ارتباط بودند. اما سیاست‌های اقتصادی دولت از نظر داخلی و خارجی منافع باشندگان ابریشم را تامین نکرد. علاوه بر فشار دولت ایران بر اقتصاد ابریشم، بازرگانان حامی روسیه با توجه به موقعیت‌های گسترده اقتصادی ناقض منافع تولیدکنندگان و بازرگانان این حوزه بودند. از این رو مخالفت با سیاست‌های اقتصادی حکومت مرکزی از سوی تولیدکنندگان و تجار ابریشم توام با آغاز مشروطیت، بهانه ورود این گروه‌ها جهت حضور در رخدادهای سیاسی و اجتماعی مشروطه شد. مقاله حاضر در پی این پرسش است که نقش تجار و نوغان‌داران ابریشم گیلان در تحولات اجتماعی و سیاسی انقلاب مشروطه چه بود؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، منافع تولیدکنندگان و بازرگانان ابریشم توام با افزایش فشار دولت و حکومت محلی موجب شد تا اتحادی بین آنان با دهقانان و مجاهدان مشروطه‌خواه جهت مشارکت در جنبش مشروطه‌خواهی صورت پذیرد. پژوهش پیش‌رو با استفاده از روش تاریخی و به شیوه تحلیلی و با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای و اسنادی انجام می‌گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

الف) اسناد
1. کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کمام):
«راپورت تشکیل انجمن تجار انزلی» (1324ق)، شماره: 13.
«راپورت از گیلان» (25 صفر 1325ق)، شماره: 68.
«عریضۀ اهالی آب‏کنار انزلی به مجلس دربارۀ سنگینی مالیاتشان و تقاضای تخفیف و رسیدگی»، شماره: 1536.
«عریضۀ رعایای شلمان لنگرود به مجلس و درخواست تخفیف مالیات به‏جهت عمل‏نیامدن نوغان و پاسخ مجلس»، شماره: 1421.
«نقد امین‏الضرب از تیول‏داری» (22 ذیقعده 1324ق)، شماره:24.
2. سازمان اسناد و کتابخانة ملی ایران (ساکما)
«تلگراف‏های محمدولی‏خان تنکابنی، محتشم‏السلطنه، حسام‏الملک حکام و بزرگان ولایات به مستوفی‏الممالک»، شناسه منبع:9220/210، شماره سند: 5172271.
«راپورت اقدامات دهقانان گیلان در مقابل انجمن ولایتی»، انجمن ملی ولایتی گیلان، سال 1، شماره 1، (22 رجب 1325).
3. مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی امور خارجه (استادوخ)
سند 18-29-1317ق. «سند سواد حکم وزارت امورخارجه به کارگزار گیلان، 22صفر1317ق».
سند 18-29-1317ق. «در خصوص سواد کاغذ وزارت امور خارجه به منتظم الملک،کارگزار گیلان، 4 شهر ذیقعده 1317ق».
ب) روزنامه‏ها:
انجمن ولایتی گیلان (1325 ق )، شماره 1.
ایران نو (1328 ق، سه‏شنبه 27 جمادی‏الثانیه)، «کارگران زن در کمپانی لاسقاریدیس»، سال 1، شماره 241.
ایران نو (1328ق، شنبه اول رجب)، «عریضه مردم به مجلس دارالشورای کبری جهت تعیین حدود مردم برای شکایات علیه تخلفات کمپانی‏های خارجی» سال 1، شماره 244.
حبل‏المتین (1326ق)، شماره 230.
خیرالکلام (1328ق، شنبه غره رجب)، «شکایت لاسقاریدیس از پلیس و تجار به اتهام مداخله در امور کمپانی»، سال 2، شماره 47.
خیرالکلام (1328ق)، «اخبار استنطاق از لاسقاریدیس و شهبندری عثمانی».
ساحل نجات (1328ق)، سه‏شنبه 5 ذیقعده‏الحرام) «محاکمه لاسقاریدیس و تلافی او از رعایای دهستان گابینه»، سال اول، شماره12.
صبح صادق (20 جمادی الاول 1325)، «راپورت نوغان‏دارن از رشت»، سال 1، شماره 71.
نسیم شمال (14 جمادی الاول 1326)، «نامه‏های بهبهانی و صفاعلی(ظهیرالدوله)»، سال 1، شماره 21.
مجله فلاحت و تجارت (1298)، سال 2، شماره 1، مجموعه دکتر معین، پژوهشکده گیلانشناسی دانشگاه گیلان.
ج) کتاب:
آدمیت، فریدون (1340)، فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، تهران: سخن.
آفاری، ژانت (1379)، انقلاب مشروطه ایران، ترجمه رضا رضایی، تهران: بیستون.
اشرف، احمد (1352)، مشخصات اقتصادی و اجتماع نظام‏های بهره‏برداری کشاورزی در ایران، تهران: مرکز آموزش و پرورش در برنامه‏ریزی منطقه‏ای.
افشار، ایرج (1359)، اوراق تازه‏یاب مشروطیت و نقش تقی‏زاده، تهران: جاویدان.
امیری، علی (1394)، نامه‏های لاسقاریدیس به میرزا قاسم شعاع التجار لاهیجانی، رشت: فرهنگ ایلیا.
انصاری رنانی، قاسم و قنبرعلی کرمانی (1380)، تجارت در دوره قاجاریه، تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
ابراهیم بیک (1385)، سفرنامه استرآباد و مازندران و گیلان و استرآباد، تصحیح مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
اولئاریوس، آدام(1363)، سفرنامه، ترجمه: احمد بهپور، تهران: ابتکار.
بشیری، احمد (1362)؛ به نقل از اسپرینگ رایس به‏ گری(1907)، کتاب آبی(گزارش‏های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس در باره انقلاب مشروطه ایران، تهران: نشر نو.
بشیری، احمد (1363)، کتاب نارنجی (گزارش‏های سیاسی وزارت امور خارجه روسیه تزاری دربارة انقلاب مشروطه ایران) ظل‏السطان و محمد علیشاه رودر رو، تهران: نشر نو.
پرتو، افشین (1391)، گیلان و خیزش جنگل، رشت: فرهنگ ایلیا.
پولاک، یاکوب ادوارد (1361)، سفرنامه پولاک، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: انتشارات خوارزمی.
پناهی، عباس؛ سید حسین حسینی مقدم؛ نادیا ره(1400)، صنعت نوغان گیلان در مسیر جادة ابریشم، رشت: دانشگاه گیلان.
ترابی فارسانی، سهیلا (1384)، تجار، مشروطیت و دولت مدرن، تهران: تاریخ ایران.
خارابی، فاروق(1386). انجمن‏های عصرمشروطه، تهران: موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
خودزکو، الکساندر(1354ش)، سرزمین گیلان، ترجمۀ سیروس سهامی، چاپ اول، تهران: انتشارات پیام.
دولت‏آبـادی، یحیی (1362)، حیات یـحیی، چاپ چهارم، تهران: فردوس و عطار.
رابینو، هـ..ل(1352)، مشروطه گیلان (از یادداشت‏های رابینو به انضمام وقایع مشهد در سال 1330 هـ.ق)، به کوشش محمد روشن، رشت: طاعتی.
رواسانی، شاپور(1368)، نهضت میرزاکوچک خان جنگلی و اولین جمهوری شورایی در ایران، بی‏جا: شمع.
سیف، احمد (1380) )، اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران: چشمه.
سوداگر، محمدرضا (بی‏تا)، رشد روابط سرمایه‏داری در ایران (مرحله انتقالی)، تهران: پازند.
عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران، قاجاریه، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
فخرایی، ابراهیم (1371)، گیلان در جنبش مشروطیت، تهران: انقلاب اسلامی.
فوران، جان (1389)، مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500 میلادی، ترجمه: احمد تدین، تهران: رسا.
قاضیها، فاطمه(1380)، اسناد روابط ایران و روسیه در دوران فتحعلی شاه و محمد شاه قاجار، تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.
کسروی، احمد (۱۳۷۰)، تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر.
کشاورز، کریم (1347)، گیلان، تهران: انتشارات فرانکلین.
گیلک‏، محمدعلی‏(1371)، تاریخ انقلاب جنگل، رشت، نشر گیلکان.
لافون، ف، هـ، ل، رابینو (1372)، صنعت نوغان در ایران، ترجمه خمامی زاده.
نعیمی اکبر، انوشیروان (1393)، نگاهی تازه به مشروطه در گیلان، تصحیح و تحشیه: فریدون نوزاد، اهتمام: محمدرضا توسلی، رشت: زیتون.
نوزاد، فریدون؛ علی امیری (1391)، نامه‏های گیلان: مکاتبات پراکنده از مجموعه‏ی الکساندر حوچکو کنسول روسیه در گیلان در دهه‏ 1830 میلادی، رشت: فرهنگ ایلیا.
مجد‏الاسلام کرمانی، احمد (1356)، تاریخ انحطاط مجلس، اصفهان: دانشگاه اصفهان.
الحسینی، محمود (1325ق)، کتابچه تسویه حقوق، رشت: مطبعة عروه‏الوثقی. (موجود در کتابخانه پژوهشکده گیلان‏شناسی دانشگاه گیلان، مجموعه دکتر محمد معین)
مرعشی، سیدظهیرالدین (1364)، تاریخ گیلان و دیلمستان، به‏کوشش محمد ستوده، تهران: اطلاعات.
مومنی، باقر(1359)، مسئله ارضی و جنگ طبقاتی در ایران، تهران: پیوند.
همایون کاتوزیان، محمدعلی(1368)، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسلة پهلوی، جلد اول،ترجمه: محمدرضا نفیسی و کامبیر عزیزی، تهران: مرکز.
یزدانی، سهراب (1401)، روستاییان و مشروطیت ایران، تهران: ماهی.
یوسفدهی، هومن (1387)، انجمن‏های گیلان در عصر مشروطه، دانشنامة فرهنگ و تمدن گیلان، شمارة 22، رشت: فرهنگ ایلیا.
وثوقی، منصور (1369)، جامعه شناسی روستایی، تهران: کیهان.
وزارت کشاورزی (1367)، «صندوق مطالعاتی توسعه نوغان‏داری و صنایع ابریشم ایران، امکانات توسعه نوغان‏داری و صنایع ابریشم کشور»، معاونت امور واحدهای تولید و کشت صنعت‏ها.
یاوری، احمد‏رضا (1359)، شناخت کشاورزی سنتی ایران، تهران: کتاب.
د) مقاله:
اسماعیلی سنگری، محمدحسین (1399)، «جریان‏های سیاسی- اجتماعی گیلان در اواخر دوره قاجار (شاخص: خوانش اندیشه سیاسی- اجتماعی جنبش جنگل)»، جستار‏هایی در زمینه گیلان عصر قاجار، گزیده مجموعه مقالات همایش ملی گیلان در گستره قاجار، به کوشش: عباس پناهی، قم: میراث ماندگار.
پناهی، عباس(1399)، «نقش ابریشم گیلان در روابط خارجی ایران عصر قاجار»، فصلنامه تاریخ‏نامه ایران بعد از اسلام، دوره 11، شماره 22، صص 26- 1.
پورمحمدی املشی، نصرالله(1386)، «نگرشی جامعه شناختی به جنبش های روستائی گیلان در عصر مشروطه»، فصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ. سال دوم، شماره هفتم، صص 52- 71.
حسنی، سید رحمان(1386)، «ابریشم در عصر قاجار و تجارت آن از طریق دریای خزر با تکیه بر اسناد»، فصلنامه گنجینه اسناد، شماره 67، صص 9- 24.
کاظم‏بیگی، محمدعلی (تابستان 1389) «اصطلاحات مالی مجلس اول و اجرای آن در مازندران، تاریخ اسلام و ایران، س20، دوره جدید، ش 6، پیاپی 85، صص 163- 202.
علیپور، مجید (۱۳۹۵)، «مطالعه تطبیقی جنبش‏های دهقانی آذربایجان و گیلان در دورة مشروطه»، کارنامه تاریخ، سال دوم، شماره ششم، صص ۷۷ - ۱۰۴.

  • تاریخ دریافت 29 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 25 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 19 مرداد 1404