تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

زمینه‌ها و رویه‌های فرار مالیاتی و راهکارهای مقابله با آن در دوره‌ ناصرالدین‌شاه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

پژوهشکده اسناد، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

چکیده
مالیات به عنوان سهم حکومت از درآمدهای جامعه از دیرباز رواج داشته و مورد پذیرش بوده است. فرار مالیاتی، رفتار غیرقانونی عمدی برای پرداخت نکردن مالیات است. عدم ارائه گزارش دارایی‌ها و پنهان کردن منابع درآمد و یا دور زدن نظام مالیاتی برای پرداخت نکردن مالیات مصوب نمونه‌هایی از فرار مالیاتی به حساب می‌آید. مطالعه حاضر با استفاده از روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و مقید به بافت اجتماعی و اقتصادی دوره‌ی مورد بررسی، بر آن بوده است با توجه به زمینه های مختلف فرار مالیاتی، رویه های رایج برای گریز از پرداخت را در دوره ی ناصری بررسی کند. نتایج نشان می دهد که مودیان مالیاتی از طریق عدم همکاری و پنهان کردن اطلاعات، شکایت از مبلغ، و بست نشینی و پناه بردن به اماکن متبرکه از پرداخت مالیات سرپیچی کنند. در شرایط جدی تر، دست به خشونت می زدند یا املاک خود را راها می کردند تا مالیات نپردازند. گاهی نیز حکام در پرداخت مازاد مالیات به خزانه کارشکنی می کردند، اسناد را از بین می بردند و یا کاربری املاک را تغییر می دادند. حکومت ناصری با این رفتارها، از طریق گفتگو، زور یا پذیرش مقابله می کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 6021-295، روابط مستوفی‌الممالک ب‍ا ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر، ن‍وری‌ و س‍پ‍ه‍س‍الار.
ساکما، 18074-296، حکم میرزا آقاخان نوری به حمزه میرزا حشمت‌الدوله حاکم آذربایجان آذربایجان در عدم مداخله در امور مالیاتی.
ساکما ،24325-296، نامه‌های میرزا آقاخان نوری به میرزا محمد پیشکار و وزیر کرمان.
ساکما، 7225-295، مکاتبات فرمانفرما حاکم ایالات مرکزی در‌ امور حکومت، برقراری امنیت و پرداخت مالیات.
ساکما، 7392-295، مجموعه تلگراف‌های ارسالی از تهران به صاحب‌منصبان دوره ناصری در شهرهای غربی و مرکزی.
ساکما، 7712-295، تلگرافات حکام ولایات به امین‌السلطان.
ساکما، 7968-295، تلگرافات ارسالی از ولایات خراسان، آذربایجان، کردستان، استرآباد، گیلان، همدان و غیره به تهران.
ساکما، 8007-295، تلگراف‌ها، گزارش‌ها و عرایض صاحب‌منصبان و زنان دربار به امین‌السلطان.
ساکما، 8096-295، دفتر نوشتجات کرمان.
ساکما، 7421-295، تلگراف‌های ارسالی و دریافتی از تهران به اصفهان، کرمان، فارس، یزد، کرمانشاهان، لرستان.
ساکما، 7349-295، کتابچه عرایض ناصرالدین شاه، مظفرالدین‌میرزا، امیرکبیر، میرزاآقاخان نوری... .
 
استاک، ادوارد (1402)، شش ماه در ایران، سفرنامه ادوارد استاک، ترجمه شهلا طهماسبی، تهران: ققنوس.
اعتصام‌الملک، خانلرخان (1351)، سفرنامه، به کوشش منوچهر محمؤدی، تهران: بی‌نا.
آل داود، علی (1371)، نامه‌های امیرکبیر به انضمام رساله نوادر الامیر، تهران: تاریخ ایران.
جابری انصاری، محمدحسن (1333ق)، تاریخ نصف جهان و همه جهان، چاپ سنگی، اصفهان.
حسیبی، رباب (1371)، «قحطی و گرانی در سال 1287 و 1288 قمری»، گنجینۀ اسناد، 2 (شماره 4و3)، 47-63.
خوش‌آب، فرزاد، طولابی، توران و شاهرخی، سید علاالدین (1403)، «پیشکش و کارکردهای آن در سازوکار مالی دولت صفوی»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 13(1), 207-239. doi: 10.30465/sehs.2024.46143.1939
رشتیانی، گودرز (1404)، «دهقان ایرانی و سِرف روسی: مقایسه تعهدات و خدمات اقتصادی–اجتماعی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 15(1), 51-79. doi: 10.30465/shc.2025.52789.2645
زارع بهنمیری، محمد جواد؛ رحیمیان امیری، محمد حسین؛ تیرگان، محمد (1401)، «اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی»، نشریه تحقیقات حسابداری و حسابرسی، تابستان 1401 - شماره 54.
سعیدی، حوریه (1400)، مکاتبات شاه و جناب آقا، تهران: تاریخ ایران.
سیف، احمد (گردآورنده) (1399)، اقتصاد ایران به روایت اسناد در قرن نوزدهم (مجموعه گزارش‌ها)، تهران: چشمه.
عزتی غریب دوستی، صمد؛ قائم پناه، صمد (1398)، «خلاء‌های قانونی فرار مالیاتی در حقوق مالی ایران»، نشریه پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، پاییز 1398 - شماره 4.
عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران عصر قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
قزوینی، محمدشفیع (1370)، قانون قزوینی، انتقاد اوضاع اجتماعی ایران دوره‌ی ناصری، به همراه رساله پیشنهادی برای اصلاح امور مملکت، به کوشش ایرج افشار، تهران: طلایه.
محمدی، امین (1404)، دربار زربار، فراز و فرود تشکیلات بیوتات سلطنتی در دوره قاجار، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
مرادی مقدم، مراد و غفاری واحد، اصغر (1399)، «نقش نظام مالیاتی در تحولات سیاسی و اجتماعی پشتکوه (ایلام) دردوره قاجار»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران , 9(1), 269-296. doi: 10.30465/sehs.2021.32923.1634
 
مستوفی، عبدالله (1388)، شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران: زوار.
میرکیایی، مهدی (1400)، «فرار رعایا؛ ابزار چانه زنی با قدرت در عصر قاجاریه (دورۀ پیشامشروطه)»، جستارهای تاریخی، , 12(1), 297-319. doi: 10.30465/hcs.2022.37908.2501
نوائی، عبدالحسین؛ کسری، نیلوفر (1377)، اس‍ن‍اد م‍ی‍رزا ع‍ب‍دال‍وه‍اب‌‌خ‍ان‌ آص‍ف‌ال‍دول‍ه‌ (گزیده اسناد گیلان - تجارت)، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران‏‫.
هادیان، ابراهیم؛ تحویلی، علی (1392)، «شناسایی عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی در اقتصاد ایران»، نشریه برنامه‌ریزی و بودجه، تابستان 1392 - شماره 1.
یکتایی، مجید (1352)، تاریخ دارائی ایران، تهران: بی‌نا.

  • تاریخ دریافت 21 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 28 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 28 دی 1404