Background and Procedures of Tax Evasion, and Strategies to Confront It During the Reign of Nasser Al-Din Shah

Document Type : .

Author

Archival Research Institute, National Library and Archive of Iran

Abstract
Taxation as the government's share of society's income has long been prevalent and accepted. Tax evasion is the intentional illegal behavior of not paying taxes. The examples of tax evasion are including, lack of reporting assets, concealing sources of income, and circumventing the tax system to avoid paying the approved tax. This descriptive-analytical study aimed to examine the common practices of tax evasion, based on the social and economic context of the Nasseri period, by examining various areas of tax evasion. The results showed that taxpayers evaded paying taxes by not cooperating and concealing information, complaining about the tax amount, and seeking sanctuary in holy places. In more serious situations, they resorted to violence or abandoned their properties to avoid paying taxes. Sometimes, rulers sabotaged the payment of excess taxes to the treasury, destroyed documents, or changed land applications. The Nasseri government dealt with these behaviors through dialogue, force, or acceptance.

Keywords

Subjects

ساکما (سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)، 6021-295، روابط مستوفی‌الممالک ب‍ا ام‍ی‍رک‍ب‍ی‍ر، ن‍وری‌ و س‍پ‍ه‍س‍الار.
ساکما، 18074-296، حکم میرزا آقاخان نوری به حمزه میرزا حشمت‌الدوله حاکم آذربایجان آذربایجان در عدم مداخله در امور مالیاتی.
ساکما ،24325-296، نامه‌های میرزا آقاخان نوری به میرزا محمد پیشکار و وزیر کرمان.
ساکما، 7225-295، مکاتبات فرمانفرما حاکم ایالات مرکزی در‌ امور حکومت، برقراری امنیت و پرداخت مالیات.
ساکما، 7392-295، مجموعه تلگراف‌های ارسالی از تهران به صاحب‌منصبان دوره ناصری در شهرهای غربی و مرکزی.
ساکما، 7712-295، تلگرافات حکام ولایات به امین‌السلطان.
ساکما، 7968-295، تلگرافات ارسالی از ولایات خراسان، آذربایجان، کردستان، استرآباد، گیلان، همدان و غیره به تهران.
ساکما، 8007-295، تلگراف‌ها، گزارش‌ها و عرایض صاحب‌منصبان و زنان دربار به امین‌السلطان.
ساکما، 8096-295، دفتر نوشتجات کرمان.
ساکما، 7421-295، تلگراف‌های ارسالی و دریافتی از تهران به اصفهان، کرمان، فارس، یزد، کرمانشاهان، لرستان.
ساکما، 7349-295، کتابچه عرایض ناصرالدین شاه، مظفرالدین‌میرزا، امیرکبیر، میرزاآقاخان نوری... .
 
استاک، ادوارد (1402)، شش ماه در ایران، سفرنامه ادوارد استاک، ترجمه شهلا طهماسبی، تهران: ققنوس.
اعتصام‌الملک، خانلرخان (1351)، سفرنامه، به کوشش منوچهر محمؤدی، تهران: بی‌نا.
آل داود، علی (1371)، نامه‌های امیرکبیر به انضمام رساله نوادر الامیر، تهران: تاریخ ایران.
جابری انصاری، محمدحسن (1333ق)، تاریخ نصف جهان و همه جهان، چاپ سنگی، اصفهان.
حسیبی، رباب (1371)، «قحطی و گرانی در سال 1287 و 1288 قمری»، گنجینۀ اسناد، 2 (شماره 4و3)، 47-63.
خوش‌آب، فرزاد، طولابی، توران و شاهرخی، سید علاالدین (1403)، «پیشکش و کارکردهای آن در سازوکار مالی دولت صفوی»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 13(1), 207-239. doi: 10.30465/sehs.2024.46143.1939
رشتیانی، گودرز (1404)، «دهقان ایرانی و سِرف روسی: مقایسه تعهدات و خدمات اقتصادی–اجتماعی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 15(1), 51-79. doi: 10.30465/shc.2025.52789.2645
زارع بهنمیری، محمد جواد؛ رحیمیان امیری، محمد حسین؛ تیرگان، محمد (1401)، «اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی»، نشریه تحقیقات حسابداری و حسابرسی، تابستان 1401 - شماره 54.
سعیدی، حوریه (1400)، مکاتبات شاه و جناب آقا، تهران: تاریخ ایران.
سیف، احمد (گردآورنده) (1399)، اقتصاد ایران به روایت اسناد در قرن نوزدهم (مجموعه گزارش‌ها)، تهران: چشمه.
عزتی غریب دوستی، صمد؛ قائم پناه، صمد (1398)، «خلاء‌های قانونی فرار مالیاتی در حقوق مالی ایران»، نشریه پژوهش‌های سیاسی و بین‌المللی، پاییز 1398 - شماره 4.
عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران عصر قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
قزوینی، محمدشفیع (1370)، قانون قزوینی، انتقاد اوضاع اجتماعی ایران دوره‌ی ناصری، به همراه رساله پیشنهادی برای اصلاح امور مملکت، به کوشش ایرج افشار، تهران: طلایه.
محمدی، امین (1404)، دربار زربار، فراز و فرود تشکیلات بیوتات سلطنتی در دوره قاجار، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.
مرادی مقدم، مراد و غفاری واحد، اصغر (1399)، «نقش نظام مالیاتی در تحولات سیاسی و اجتماعی پشتکوه (ایلام) دردوره قاجار»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران , 9(1), 269-296. doi: 10.30465/sehs.2021.32923.1634
 
مستوفی، عبدالله (1388)، شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، تهران: زوار.
میرکیایی، مهدی (1400)، «فرار رعایا؛ ابزار چانه زنی با قدرت در عصر قاجاریه (دورۀ پیشامشروطه)»، جستارهای تاریخی، , 12(1), 297-319. doi: 10.30465/hcs.2022.37908.2501
نوائی، عبدالحسین؛ کسری، نیلوفر (1377)، اس‍ن‍اد م‍ی‍رزا ع‍ب‍دال‍وه‍اب‌‌خ‍ان‌ آص‍ف‌ال‍دول‍ه‌ (گزیده اسناد گیلان - تجارت)، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران‏‫.
هادیان، ابراهیم؛ تحویلی، علی (1392)، «شناسایی عوامل مؤثر بر فرار مالیاتی در اقتصاد ایران»، نشریه برنامه‌ریزی و بودجه، تابستان 1392 - شماره 1.
یکتایی، مجید (1352)، تاریخ دارائی ایران، تهران: بی‌نا.

  • Receive Date 12 November 2025
  • Revise Date 19 December 2025
  • Accept Date 18 January 2026