تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

مدیریت بحران اقتصادی ایران در سال‌های جنگ جهانی دوم: تحلیل عملکرد دستگاه اداری و کارگزاران دولت (۱۳۲۰–۱۳۲۵)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ ایران، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران

2 دانشیار گروه تاریخ. دانشکده ادبیات. دانشگاه الزهرا .تهران. ایران

چکیده
دوره ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ خورشیدی، همزمان با جنگ جهانی دوم و اشغال ایران توسط متفقین، یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های اقتصادی تاریخ معاصر ایران محسوب می‌شود. در این برهه حساس، نظام اداری کشور به عنوان بازوی اجرایی دولت، عاملی تعیین‌کننده در مدیریت و کنترل بحران‌های اقتصادی بود و در این دوره عملکرد کارگزاران دولتی در این شرایط بحرانی با چالش‌های ساختاری و عملکردی متعددی مواجه گردید. از این رو این پژوهش با بررسی اسنادی و کتابخانه ای و با روش تحلیل تاریخی سعی دارد به این سوال پاسخ دهد عملکرد کارگزاران دولت در اجرای اقدامات دولت‌ها در مدیریت بحران اقتصادی ایران طی جنگ جهانی دوم (۱۳۲۰–۱۳۲۵) چگونه بوده است؟ فرضیه این تحقیق بر این استوار است، عملکرد کارگزاران دولتی در این برهه حساس، در اجرای قوانین و مقررات، عملکرد اداری و مالی و نظام جیره بندی و توزیع کالاهای اساسی، نتوانست در مدیریت بحران عملکرد مؤثری از خود نشان دهد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که نظام دیوانسالاری ایران با مشکلاتی چون فقدان شفافیت در تخصیص وظایف، ضعف مکانیزم‌های نظارتی، و انحراف از سیاست‌های تعیین‌شده، نه تنها به حل بحران کمک نکرد، بلکه موجب تشدید بحران اقتصادی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

  • کتاب‌ها:

    • ابتهاج، ا. (۱۳۷۱). خاطرات ابوالحسن ابتهاج. تهران: نشر علمی.
    • علی البصری، رضاشاه کبیر. (۱۳۵۰). یادداشت‌های اعلیحضرت رضاشاه کبیر در زمان ریاست الوزراء و فرماندهی کل قوا، جلد ۱، مترجم: شهرام کریملو. تهران: ستاد بزرگ ارتشداران.
    • آبراهامیان، ی. (۱۳۹۳). ایران بین دو انقلاب (ا. گل‌محمدی و م. ا. فتاحی، مترجمان). تهران: نشر نی.
    • بولارد، ر. و. (۱۳۷۸). خاطرات سرریدر ویلیام بولارد سفیر کبیر انگلستان در ایران: نامه‌های خصوصی و گزارش‌های محرمانه (غ. میرزاصالح، مترجم). تهران: طرح نو.
    • کیانی هفت‌لنگ، ک.، و بدیعی، پ. (۱۳۷۹). ایران در بحران. تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
    • کدی، ن. ر. (۱۳۹۳). تاریخ ایران مدرن (ا. فتاحی، مترجم). تهران: نشر نی.
    • میلسپو، آ. س. (۱۳۷۰). آمریکایی‌ها در ایران (ه. مهدوی، مترجم). تهران: نشر البرز.
    • میلسپو، آ. س. (۱۳۷۷). ماموریت در ایران (م. تدین، مترجم). تهران: نشر علم.
    • اسکرین، ک. (۱۳۶۳). جنگ جهانی در ایران (غ. صالحیار، مترجم). تهران: سلسله.
    • استندینگ، گ. (۱۴۰۰). فساد در نظام سرمایه‌سالار (ف. چهاربند، مترجم). تهران: نهادگرا.

    مقالات:

    • عالی زاده و همتی. (۱۳۹۶). اقدامات اجتماعی و سیاسی دستگاه اداری پهلوی اول در انحصار ساختار سیاسی. مجله علوم اجتماعی، 24(78).
    • احمد گل محمدی. (۱۳۹۲). آسیب‌شناسی دولت در ایران در دوره پهلوی: فساد سیاسی به روایت اسناد. پژوهشنامه علوم سیاسی, 8(2).
    • زندیه و آدینه وند. (۱۴۰۰). تاملی بر طرح قانون تصفیۀ کارمندان دولت (۱۳۲۹-۱۳۲۸ش). جستارهای تاریخی, 2.
    • علم و حاجیانی. (۱۳۹۹). قانون استخدام کشوری در دوره پهلوی دوم با تکیه بر اسناد. فصلنامه گنجینه اسناد, 117.
    • منصوری، م.، حسن­زاده، ا. (۱۳۹۹). سیاست ها و برنامه های دولت های ایران در بحران قند و شکر در جنگ جهانی دوم. تحقیقات تاریخ اقتصادی, 9(2). https://doi.org/10.30465/sehs.2021.34237.1658
    • منصوری، م.، نوروزی، ج. (۱۴۰۳). بحران چای در ایران مقارن جنگ جهانی دوم (۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ ش). تحقیقات تاریخ اقتصادی, 13(1). https://doi.org/10.30465/sehs.2023.44748.1900
    • منصوری، م.، حسن­زاده، ا. (۱۴۰۴). تحلیل سیاست انحصار دولتی در مدیریت بحران اقتصادی در ایران (جنگ جهانی دوم): ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵. پژوهش‌های تاریخی, 17. https://doi.org/10.22108/jhr.2025.144723.2773

    نشریات و روزنامه‌ها:

    • اطلاعات (سری‌های 16 تا 19).
    • نامه اقتصاد و بازرگانی، شماره 11.
    • روزنامه پرچم، سال 21، شماره 253.
    • روزنامه ستاره، ۱۳۲۳، شماره 12.
    • روزنامه شهریار.
    • روزنامه آینده، سال دوازدهم، ۱۳۲۰.
    • روزنامه رستاخیز.
    • روزنامه صبا.
    • روزنامه بانو، ۱۳۲۳.
    • روزنامه مرد امروز، ۱۳۲۱.

    اسناد (سازمان اسناد و کتابخانه ملی):

    • ساکما، 006698/240
    • ساکما، 029630/240
    • ساکما، 20517/240
    • ساکما، 101931/240
    • ساکما، 205517/240
    • ساکما، 043067/240
    • ساکما، 0006698/240
    • ساکما، 017397/240
    • ساکما، 066611/310
    • ساکما، 001435/310
    • ساکما، 0001283/310
    • ساکما، 002809/310
    • ساکما، 310/1735
    • ساکما، 240/11031
    • ساکما، 297/32518
    • ساکما، 310/1449
    • ساکما، 240/18247
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 309-340

  • تاریخ دریافت 11 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 03 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 28 مهر 1404