تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

توسعه وابسته و آسیب‌شناسی برنامه‌ریزی و کارنامه توسعه حمل و نقل ریلی و جاده‌ای در برنامه‌های پنجگانه عمرانی پهلوی دوم (1327-1357)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

2 پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

3 پژوهشکده امام خمینی(ره) و انقلاب اسلامی

4 استادیار پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی

چکیده
مسئله اصلی این پژوهش بررسی عملکرد و نتایج این برنامه‌ها در بخش توسعه زیرساخت‌های جاده‌ای و ریلی کشور می‌باشد که این بررسی برپایه مفهوم توسعه وابسته و کاربست نظریه وابستگی در این زمینه و با روش تحلیل اسنادی و آماری براساس فاکتورهای مدنظر چارچوب نظری مورد اشاره، انجام شده است. نتایج به دست آمده از این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه در ساختار اقتصادی وابسته به مراکز صنعتی نظام جهانی سرمایه حتی برنامه‌های عمرانی و توسعه‌ای یک کشور پیرامونی در کارکردهای خویش به ضد خود تبدیل شده و به وابستگی بیشتر اقتصادی و خروج بیشتر سرمایه از این کشور به مراکز نظام جهانی منجر می-گردد. در این پژوهش نشان داده شده که توسعه زیرساخت‌های حمل و نقل کشور در برنامه‌های عمرانی پنجگانه زمان پهلوی بیشتر از اینکه منافع کشور را تامین کرده و موجبات توسعه اقتصادی را فراهم کند، به ضرر اقتصاد ملی و توسعه توسعه‌نیافتگی کشور، گسترش تجارت نابرابر و منفی‌تر شدن تراز تجارت خارجی کشور به نفع خروج سرمایه به سمت کشورهای صنعتی طرف تجارت با ایران شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسناد:
سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما):
سند شماره: 2387-220
سند شماره: 23115-230
سند شماره: 4560-220
سند شماره: 015110-220
سند شماره: 7436-297
گزارش­ها و بولتن­های دولتی:
اعتبارات عمرانی سال1342 برنامه عمرانی سوم کشور مصوب هیئت عالی برنامه، (1342) مدیریت برنامه ریزی(دفتر بودجه و اعتبارات)، تهران، سازمان برنامه.
آمار بازرگانی خارجی ایران سال1339، تهران، وزارت بازرگانی، اداره کل آمار و بررسی­ها.
آمار تجارت خارجی ایران در 1343-1279،بهمن ماه(1344)، تهران، وزارت اقتصاد(اداره کل آمار بازرگانی)، نشریه شماره18.
آمار فعالیت­های راه­آهن دولتی ایران در سال1341،(1341)، اداره دفتر فنی (قسمت آمار و مطالعات)، چاپخانه راه­آهن.
آمار فعالیت­های راه­آهن دولتی ایرانی در سال 1351، (1352) اداره کل طرح و بررسی­ها (قسمت آمار و روابط بین­المللی)، چاپخانه راه­آهن.
آمار راه­آهن دولتی از سال1327-1357، بنگاه راه­آهن دولتی ایران، چاپخانه راه­آهن.
آمار مصور و اطلاعات و فعالیت­های عمومی راه آهن دولتی ایران از سال1332 تا1338، قسمت آمار فنی و مطالعات، چاپخانه راه آهن.
بررسی مقدماتی ظرفیت تسهیلات ترابری کشور و مقایسه آن با حجم واردات و صادرات کالا،(2536)، تهران، سازمان برنامه و بودجه، معاونت برنامه­ریزی دفتر امور زیربنایی.
بازرگانی خارجی ایران1356-1341،(1351)، تهران، سازمان برنامه، دفتر برنامه­ریزی اقتصادی و اجتماعی.
برنامه چهارم عمرانی کشور 1347 تا 1351، تهران، سازمان برنامه.
برنامه پنجم عمرانی کشور، 1351، تهران، سازمان برنامه.
برنامه پنجم عمرانی، هدف­های اساسی، اصول و خط‌مشی، تهران، سازمان برنامه.
برنامه اجرائی راه‌سازی در برنامه عمرانی پنجم، مهرماه 2536، وزارت راه و ترابری دفتر مطالعات و برنامه­ریزی.
توسعه ارتباطات و حمل و نقل در ایران دوران سلطنت دودمان پهلوی، (1354) مدیریت ارتباطات – سازمان برنامه و بودجه.
پیشرفت­های ایران در دوران برنامه عمرانی سوم، (1346)، تهران، سازمان برنامه، دفتر اطلاعات و گزارش­ها.
پیشنهادی در زمینه توسعه تسهیلات حمل‌ونقل و ارتباطات کشور در دوران برنامه عمرانی ششم، (1356) سازمان برنامه.
جداول آماری هفت ساله بازرگانی خارجی ایران،1359، مرکز مطالعات و پژوهش­های بازرگانی.
سالنامه آمار بازرگانی خارجی ایران سال1342، تهران، وزارت اقتصاد، اداره کل آمار و بررسی­ها.
سالنامه آمار بازرگانی خارجی ایران سال1343، تهران، وزارت اقتصاد، اداره کل آمار بازرگانی
سالنامه آمار بازرگانی خارجی ایران سال1352، تهران، وزارت امور اقتصاد و دارایی، گمرگ ایران.
سالنامه آمار بازرگانی خارجی ایران سال1353، تهران، وزارت امور اقتصاد و دارایی، گمرگ ایران.
سالنامه آمار بازرگانی خارجی ایران سال1354، تهران، وزارت امور اقتصاد و دارایی، گمرگ ایران
سالنامه آماری سال1357،تهران، مرکز آمار.
سالنامه آماری کشور1346، تهران، مرکز آمار.
سالنامه آماری1347، تهران، مرکز آمار،
سالنامه آماری کشور1350، تهران، مرکز آمار.
سالنامه آماری کشور1356، تهران، مرکز آمار.
سالنامه آماری1358،(1359)،تهران، مرکز آمار.
سالنامه آماری وزارت راه و ترابری، 1354، دفتر آمار و ارزشیابی، تهران، وزارت راه.
سنجش عملکرد برنامه پنجم عمرانی کشور طی سه سال1352-1354، (1355) سازمان برنامه‌وبودجه.
فهرست راه­های فرعی برنامه سوم، (1346) ، تهران، سازمان برنامه، مدیریت ارتباطات.
گزارش عملکرد برنامه عمرانی سوم 1341-1346، تهران،  سازمان برنامه.
گزارش پیشرفت عملیات وزارت راه در برنامه سوم عمرانی کشور، (1346) اداره کل طرح و برنامه، تهران، چاپ نگین.
گزارش عملیات و اقدامات سه ماهه سوم سال 1331، ( 1331)، تهران، سازمان برنامه.
مرکز آمار ایران، سرشماری سال1355.
مرکز آمار ایران، سرشماری سال1355.
مرکز آمار ایران. سرشماری از کارگاه­های کشور، مشخصات پایه‌ای (طرح مشترک مرکز آمار ایران و اداره کل نیروی انسانی وزارت کار.
نسخه چاپی برنامه عمرانی چهارم، (1346) تهران، سازمان برنامه.
مجلات:
مجله تحقیقات اقتصادی، نشریه دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران،  شماره 21 و 22 بهار و تابستان 1349.
کتب:
پل باران، موریس داب و اسکار لانگه،(1354) اقتصاد سیاسی توسعه نیافتگی و رشد، ترجمه ‏فرهاد نعمانی، چاپ اول،  تهران: ‏نشر کتاب­های سیمرغ.
پهلوی، محمدرضا، (1371) پاسخ به تاریخ، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران، سیمرغ.
ضیائی، منوچهر، برنامه عمرانی چهارم کشور 1351-1347، تهران، سازمان برنامه.
کاتوزیان، همایون (1374) اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، مترجم: محمدرضا نفیسی، چاپ پنجم، تهران: انتشارات مرکز.
لیلاز، سعید، موج دوم، تجدد آمرانه در ایران؛ تاریخ برنامه‌های عمرانی سوم تا پنجم، (1398)، چ دوم، تهران، نیلوفر.
مقالات:
ایزدی، رجب و مرتضی حیدرپور اینانلو، «بررسی پیامدهای برنامه‌های پنجگانه توسعه اقتصادی دوره پهلوی اول و دوم و نقش آن در شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران»، دوفصلنامه جامعه­شناسی اقتصادی و توسعه، سال چهارم، شماره دوم، پاییز و زمستان1394، صص27-1.
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 341-382

  • تاریخ دریافت 12 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 02 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1404