تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

بررسی تأثیرات جنگ بر کارکرد دیوانسالاری ایران در سده 12ق: نمونه موردی دیوان استیفا و امور مالیاتی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دانشگاه تربیت مدرس تهران

2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده
سده 12ق از پرآشوب‌ترین ادوار تاریخ ایران به شمار می‌آید؛ دوره‌ای که با جنگ‌های داخلی و خارجی، سقوط پیاپی حکومت‌ها و فروپاشی ساختار قدرت همراه بود. در این میان، دیوان استیفا به عنوان محور اصلی نظام مالی و نظارت بر درآمدهای ایالتی، بیش از سایر نهادهای دیوانی از پیامدهای جنگ آسیب دید. این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و براساس منابع دست اول، به بررسی بازشناسی پیوند میان جنگ، فروپاشی نظم اداری و نظامی‌سازی تدریجی دیوان‌سالاری پرداخته و به این پرسش می‌پردازد که جنگ چه تأثیری بر ساختار و عملکرد دیوان‌سالاری ایرن به‌ویژه دیوان استیفا در سده 12ق داشته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که جنگ موجب فروپاشی نظام مالی صفوی و از میان رفتن نظارت دیوان استیفا بر ایالات شد؛ جریان منظم مالیات‌ستانی به سازوکاری مبتنی بر اقتدار نظامی تبدیل شد. با گسترش منازعات، نظامیان به جای دیوانیان در ساختارهای اداری و مالی نفوذ یافتند؛ تمرکز مالی در خدمت ارتش قرار گرفت و دیوان استیفا از نهادی محاسبه‌گر به ابزار تأمین هزینه‌های نظامی بدل شد. جنگ بر جایگاه مستوفیان نیز تأثیری مستقیم بر جای گذاشت؛ تقسیم وظایف و نظارت سخت‌گیرانه، امنیت شغلی آنان را از میان برد و موجب شد در قالب کارگزاران سیاسی و دیپلماتیک به کار گرفته شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آرونوا، م.ر.، اشرافیان، ک.ز. (2536)، دولت نادرشاه افشار، ترجمه حمید امین، تهران: انتشارات شبگیر.
آصف، محمدهاشم (1352)، رستم التواریخ، به اهتمام محمدمشیری، تهران: انتشارات امیرکبیر.
استرآبادی، محمدمهدی (1377)، جهانگشای نادری، به اهتمام سید عبدالله انوار، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
اکسورثی، مایکل (1388)، ایران در عصر نادر، ترجمه صادق زیباکلام، سیدامیر نیاکویی، تهران: روزنه.
القاسمی، سلطان بن محمد (1387)، بازرگانی و جنگ قدرت­ها در خلیج فارس، ترجمه فرامرز فرامرزی، تهران: نشر همسایه.
انصاری، محمدحسن (1378)، تاریخ اصفهان، ویراستار جمشید مظاهری، اصفهان: انتشارات مشعل اصفهان.
اوتر، ژان (1363)، سفرنامه ژان اوتر، ترجمه علی اقبالی، تهران: انتشارات جاویدان.
اولیویه، گیوم آنتوان (1371)، سفرنامه اولیویه، ترجمه محمدطاهر میرزا، به تصحیح غلامرضا ورهرام، تهران: انتشارات اطلاعات.
بنی­عباسیان بستکی، محمداعظم خان (1339)، تاریخ جهانگیریه و بستک، به کوشش عباس انجم روز، تهران: بی نا.
پری، جان (1368)، کریم خان زند، ترجمه علی محمد ساکی، تهران: نو.
حزین لاهیجی، محمدعلی بن ابی طالب (1332)، تاریخ حزین، اصفهان: کتابفروشی تایید اصفهان.
دنبلی، عبدالرزاق بیگ (1349)، تجربه الاحرار و تسلیه الابرار، به تصحیح حسن قاضیطباطبائی، تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
سانسون (1346)، سفرنامه (وضع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی)، ترجمه تقی تفضلی، تهران: زیبا.
طهرانی، محمدشفیع (1383)، مرآت واردات، به تصحیح منصور صفت گل، تهران: میراث مکتوب.
غفاری کاشانی، ابوالحسن (1369)، گلشن مراد، به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد، تهران: زرین.
فلور، ویلم (1365)، برافتادن صفویان، برآمدن محمود افغان، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
فلور، ویلم (1367)، اشرف افغان بر تختگاه اصفهان، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
فلور، ویلم (1368)، حکومت نادرشاه (به روایت منابع هلندی)، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: انتشارات توس.
فلور، ویلم (1371)، صنعتی شدن ایران و شورش شیخ احمد مدنی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: توس.
قاجار، نادرمیرزا (1373)، تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، مقدمه و تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز: انتشارات ستوده.
قزوینی،ابوالحسن (1367)، فوایدالصفویه، به تصحیح مریم احمدی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کروسینسکی، تادوزیودا (1363)، سفرنامه کروسینسکی، ترجمه عبدالرزاق دنبلی مفتون، با تصحیح و حواشی مریم میراحمدی، تهران: توس.
کلانتر، میرزا محمد (1362)، روزنامه میرزا محمد کلانتر، تصحیح و اهتمام عباس اقبال آشتیانی، تهران: انتشارات کتابخانه طهوری و سنایی.
گزارش کارملیت­ها از ایران (1381)،  ترجمه معصومه ارباب، تهران: نشر نی.
گلستانه، ابوالحسن بن محمدامین (1344)، مجمل­التواریخ، به اهتمام مدرس رضوی، تهران: دانشگاه تهران.
گیلانتز، پطرس دی سرکیس (1371)، سقوط اصفهان، ترجمه محمد مهریار، با مقدمه و تعلیقات لارنس لاکهارت، اصفهان: گلها.
لکهارت، لارنس (1331)، نادرشاه، ترجمه و اقتباس مشفق همدانی، تهران: انتشارات کتابفروشی ابن سینا.
مرعشی صفوی، میرزامحمدخلیل (1362)، مجمع­التواریخ، به تصحیح عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانه سنائی-طهوری.
مروی، محمدکاظم (1364)، تاریخ عالم آرای نادری، با تصحیح و حواشی محمدامین ریاحی، تهران: کتابفروشی زوار.
مستوفی، محمدمحسن (1375)، زبده­التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار یزدی.
ملکم، سرجان (1382)، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران: نشر دنیای کتاب.
میرزا سمیعا، محمدسمیع (1332)، تذکره­الملوک، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: انتشارات کتابفروشی طهوری.
ناشناس (1393)، تاجدار نافرجام، به تصحیح و تحقیق علیرضا جنتی، مشهد: تسنیم دانش.
ناشناش (1376)، حدیث نادرشاهی، به تصحیح رضا شعبانی، تهران، انتشارات بعثت.
نامی اصفهانی، محمدصادق (1363)، تاریخ گیتی­گشا، با مقدمه سعیدنفیسی، تهران: اقبال.
نصیری، محمد ابراهیم بن زین­العابدین (1373)، دستورشهریاران، مصحح محمد نادر نصیری مقدم، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
نیبور، کارستن (1354)، سفرنامه کارستن نیبور، ترجمه پرویز رجبی، بی­جا: انتشارات توکا.
ورهرام، غلامرضا (1364)، کمپانی هندشرقی در ایران، جستارهای ادبی، ش 70.
___________ (1368)،تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران در عصر زندیه، تهران: انتشارات معین.
Hanway, Jonas (1754), An historical account of the British trade over the Caspian Sea, London.
Matthee, Rudolph p (1999), The politics of trade in safavid iran: silk foe silver, 1600-1730, Cambridge:Cambridge university press.
 
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 151-185

  • تاریخ دریافت 24 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 06 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 12 بهمن 1404