تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیست‌محیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سده‌های 19-20م.)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران- ایران

2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.

چکیده
در سده‌های19-20م، حضور کمپانی‌هندشرقی‌بریتانیا و سپس حکومت‌بریتانیا در خلیج‌فارس در پیوندی تنگاتنگ با ساختارهای تجاری، نظامی و جغرافیایی منطقه، تحولی بنیادین در بهره‌برداری از منابع‌طبیعی ایجاد کرد. خلیج‌فارس با ویژگی‌های خاص اقلیمی، پوشش‌گیاهی و جانوری، و ظرفیت‌های‌تولیدی در حوزه‌های دریایی و زراعی موردتوجه سیاست‌های اقتصادی کمپانی و بریتانیا قرارگرفت. این پژوهش با نگاهی بر گسترش تجارت کمپانی‌هند‌شرقی و حکومت‌بریتانیا، به‌ویژه در زمینه تجارت‌برده، مروارید، اقلام صنعتی و خوراکی، به‌بررسی تعامل و پیوند محیط‌زیست منطقه با این تجارت‌ها پرداخته و به‌دنبال شناسایی تأثیرات مخرب آن بر زیست‌بوم و تضعیف ساختارهای بومی است. فرضیه پژوهش برپایه این نکته است که، تجارت‌های گوناگون خلیج‌فارس بیش از هرچیز با رویکرد سودمحور بریتانیا همراه‌بوده و به‌همین دلیل موجب بهره‌کشی بیش‌ازحد از منابع محلی می‌گردید؛ بنابراین توجه به محیط‌زیست تا زمانی ادامه داشت که منافع اقتصادی یا ژئوپلیتیکی بریتانیا حفظ شود. در این پژوهش، باتکیه بر دو تجارت مهم برده و مروارید، به‌بررسی اسناد به‌جامانده از کمپانی‌هندشرقی و حکومت‌بریتانیا در خلیج‌فارس پرداخته‌شده‌است. یافته‌های پژوهش نشان‌می‌دهد که، حضور استعماری بریتانیا نه‌تنها موجب فرسایش منابع و کاهش تاب‌آوری اکوسیستم شده، بلکه تعادل معیشتی جوامع بومی را نیز برهم‌زد. این نتایج، گویای آن است‌که در الگوی سلطه‌گری‌اقتصادی، حفظ محیط‌زیست تنها در صورت هم‌راستایی با منافع قدرت مسلط، اهمیت دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

منابع فارسی:
آرنولد تالبوت ویلسون (1310)، تاریخ خلیج فارس، ترجمه: محمد سعیدی، تهران: فرهومند.
احمد سایبانی (1369)، فین بندرعباس، مصحح: ایرج افشار، بی‌جا: انتشارات جداگانه.
پیروز مجتهدزاده (1354)، جغرافیای تاریخی خلیج فارس، تهران: دانشگاه تهران.
جان‌بارت کلی، توماس ام. ریکس (1380)، اعراب و تجارت برده در دریای پارس، ترجمه: حسن زنگنه، شیراز: نوید شیراز.
حسن زنگنه (1377)، میرمهنا و شهر دریا، قم: همسایه.
حسن کامران (1381)، جغرافیای نظامی جزایر (قشم، لارک، هنگام)، تهران: انجمن جغرافیایی ایران.
حسین نوربخش (1369)، جزیره قشم و خلیج فارس، تهران: امیرکبیر.
راجرز ام. سیوری، جان‌بارت کلی (1377)، خلیج فارس از دوران باستان تا اواخر قرن 18 میلادی، ترجمه: حسن زنگنه، قم: همسایه.
سر ارسکین لاخ (1369)، ساحل دزدان دریائی یا سفرنامه دریائی لاخ، ترجمه: حسین ذوالقدر، تهران: آناهیتا.
شیخ شهاب احمدبن ماجدالسعدی بندر کنگی (1372)، الفوائد فی اصول علم‌البحر والقواعد، ترجمه: احمد اقتداری، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
محسن شاملو (1347)، خلیج فارس، تهران: چاپخانه صبح امروز.
محمدباقر وثوقی (1384)، تاریخ خلیج فارس و ممالک همجوار، تهران: سمت.
محمدعلی خان سدیدالسلطنه بندرعباسی (1362)، سفرنامه سدیدالسلطنه: التدقیق فی سیرالطریق، تصحیح: احمد اقتداری، تهران: بهنشر.
محمدعلی خان سدیدالسلطنه بندرعباسی (1371)، سرزمین‌های شمالی پیرامون خلیج فارس و دریای عمان، تنظیم: احمد اقتداری، تهران: جهان معاصر.
هانری لابروس (1352)، خلیج فارس و کانال سوئز، ترجمه و تلخیص: محمود خواجه نوری، تهران: دانشگاه تهران.
اسناد:
محل نگهداری: کتابخانه و آرشیو دیجیتال قطر؛ شماره مرجع پرونده اسناد:
IOR/R/15/2/14
IOR/L/PS/10/456
IOR/R/15/2/3
IOR/L/PS/10/457
IOR/R/15/2/603
IOR/L/PS/10/675
IOR/R/15/6/313
IOR/L/PS/12/3554
IOR/R/15/6/4
IOR/L/PS/12/4091
IOR/R/15/732
IOR/L/PS/18/B150A
IOR/V/23/32
IOR/L/PS/20/C246
IOR/V/23/56
IOR/L/PS/20/C251
IOR/V/23/77
IOR/R/15/1/226
IOR/R/15/1/33, f95v
IOR/R/15/1/732
 
IOR/15/1/33, f2
 
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 383-421

  • تاریخ دریافت 05 اسفند 1404
  • تاریخ بازنگری 16 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 26 اردیبهشت 1405