تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

شاپور بختیار در کسوت کُنشگر اقتصادی ایران 1336- 1356

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته دکتری تخصصی تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه پیام نور تهران

2 استاد گروه تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده
یکی از جنبه‌های کمتر شناختۀ زندگی شاپور بختیار فعالیت وی در حوزۀ اقتصاد است. پس از اینکه در سال 1336ش فعالیت نهضت مقاومت ملی رو به کاهش گذاشت و یاس و ناامیدی نیروهای سیاسی را فرا گرفت، بختیار در چهرۀ یک کنشگر اقتصادی ظاهر شد. مسئله اصلی پژوهش این است که چرا و چگونه شاپور بختیار، یک فعال سیاسی دو آتشه به سمت فعالیت‌های اقتصادی گرایش پیدا کرد؟ در این میدان چه نقش‌هایی را بر عهده گرفت و چه کارنامه‌ای از خود بر جای گذاشت؟ فرضیه پژوهش این است که بختیار به دلیل ناامیدی از نتایج فعالیت‌های سیاسی و محدودیت‌های اجتماعی به عرصۀ اقتصادی روی آورد تا از فشارهای سیاسی فاصله بگیرد و مشکلات مالی خود را حل کند.

این مقاله به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر اسناد منتشر نشده فرآیند تغییر نقش بختیار از یک فعال سیاسی به یک فعال اقتصادی را بررسی کرده و نشان می‌دهد که بختیار در دوران پس از کنار رفتن از فعالیت‌های سیاسی، توانست به یکی از چهره‌های اقتصادی در ایران تبدیل شود. وی در شرکت‌های وابسته به بنیاد پهلوی و سایر شرکت‌های خصوصی نقش‌های مدیریتی ایفا کرد و در صنایع مختلف از جمله لبنیات، شیشه، و مصالح ساختمانی فعال شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسناد لانه جاسوسی ایران، ج 2، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1386.
اسناد، بیانیه­ها، و صورت جلسات جبهه ملی دوم، ج1، به کوشش علی شجاع و بهروز طیرانی، تهران، انتشارات چاپ­پخش، 1395.
بختیار، شاپور، یکرنگی، ترجمه مهشید امیرشاهی، پاریس، بی‌نا، 1361.
پرشت، هنری، «انقلاب ایران/ گفت و گو»، مطالعات تاریخی، شماره 4، پاییز 1383،
جبهه ملی به روایت اسناد ساواک، ج1، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1379.
خاطرات شاپور بختیار، به کوشش حبیب لاجوردی، تهران، مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد، 1385.
خسروپناه، محمدحسین، «جبهه ملی چهارم و انقلاب(1355-1357)» ، نشریه نگاه نو، شماره 120، زمستان 1397.
دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج2، تهران، بنیاد دایره المعارف، 1375.
راجی، سید محمد حسین، جعبه سیاه: نگاهی نو به یادداشت‌های امیر اسدالله علم، قم، دفتر نشر معارف، 1399.
شاپور بختیار به روایت اسناد ساواک، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات،1390.
شوکت، حمید، پرواز در ظلمت(زندگانی سیاسی شاپور بختیار)، آلمان، کلن، نشر بازتاب،  2014.
طیرانی، امیر، هفتاد سال پایداری(خاطرات حسین شاه حسینی)، تهران، نشر چاپخش، 1394.
کوهستانی‌نژاد، مسعود، حزب ایران، تهران، انتشارات شیرازه، 1379.
مدنی، جلال‌الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج2، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1384.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی ، 27 دی 1357، دوره 24، جلسه 207.
مهربان، رسول، بررسی مختصر احزاب بورژوازی لیبرال در مقابله با جنبش کارگری و انقلابی ایران، تهران، انتشارات پیک ایران، 1360.
نجاتی، غلامرضا، تاریخ سیاسی بیست و پنج ساله ایران(از کودتا تا انقلاب) موسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران، 1371.
نجاری‌راد، تقی، ساواک و نقش آن در تحولات داخلی رژیم شاه، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378.
 
اسناد
-         آرشیو اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی (مراسان)، شماره‌های بازیابی؛
44075، 160، 63- 176، 34- 176، 60- 176، 36- 176، 64- 176، 9- 176
-         سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی (ساکما)، شماره‌های بازیابی؛
 24376- 240،  291- 56 ، 33201- 320 ، 310-61506
-         کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی(کمام)؛
اسناد پانزدهمین دوره انتخابات اصفهان، دوره 15، کارتن 55، جزوه‌دان 5، پوشه 1.
اسناد شانزدهمین دوره انتخابات مجلس شورای ملی حوزه انتخابیه آبادان و خرمشهر، دوره 16، کارتن 156، جزوه‌دان 22، پوشه1.
-         موسسه مطالعات و پژوهش­های سیاسی (مپس)، شماره‌های بازیابی؛
10921- 447818700
11031- 447811263
27340- 455923419
27346- 455928303
41869- 455020286
41869- 455020286
41918- 455031263
42064- 455101084
49305 -455229410
49611- 455223676
49803- 449011196
دوره 15، شماره 1 - شماره پیاپی 29
فروردین 1405
صفحه 105-149

  • تاریخ دریافت 28 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 28 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 10 شهریور 1404