تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

دلائل و زمینه های مصادره اموال در مصر دوره ممالیک برجی (۷۸۴ تا ۹۲۳ق)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی ، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ، دانشگاه علامه طباطبائی (ره)، تهران ، ایران

2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی ، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)،قزوین،ایران

3 دانش آموخته کارشناسی ارشد تاریخ فرهنگ و تمدن ملل اسلامی ، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی ، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

10.30465/sehs.2025.49680.1999
چکیده
در دوران سلطنت ممالیک بُرجی در مصر، مصادره اموال به دستور حاکمیت که پیشتر نیز در جهان اسلام و مصر سوابقی داشت، وارد عرصه‌ای جدّی در اقتصاد سیاسی مصر گردید، به نحوی که به پدیده‌ای رایج در سیاست و اقتصاد عصر ممالیک تبدیل گشت. مصادره اموال انگیزه‌های سیاسی و اقتصادی متفاوتی داشت؛ پژوهش حاضر با تأکید بر منابع عصر ممالیک، کوشیده است تا با شیوه‌ای کتابخانه‌ای و روشی توصیفی– تحلیلی بخش مهمی از داده‌های مرتبط با مصادره در این دوران را مطالعه و تبیین نماید و به این پرسش اصلی پاسخ دهد که دلائل و زمینه های سیاسی و اقتصادی مصادره اموال در مصر دوره ممالیک برجی چه بوده است؟ این مطالعه بخش مهمی از گزارش‌های متعدد و متنوع مرتبط با مصادره در عصر ممالیک برجی را مورد بررسی قرار داده تا رابطه این پدیده اقتصادی با فضای سیاسی در عصر مملوکی از منظر روابط پیچیده میان سلاطین، امیران و کارگزاران ممالیک در حاکمیتی با ساختاری رقابتی و نه وراثتی تبیین شود و حتی اثرگذاری فرایند کلان حیات اقتصاد جهان آن دوران، به‌ویژه تجارت آبی اروپاییان میان شرق و غرب از مسیر دریای سرخ – مدیترانه و سواحل مصر، در مقطعی از تاریخ که توان اقتصادی مصر به سبب عوامل مختلف بیرونی و درونی فروکاسته بود، مشخص شود.

کلیدواژه‌ها


آذرنوش، آذرتاش (1389ه.ش)، فرهنگ معاصر عربی فارسی، تهران: نشر نی.
ابن کثیر، حافظ (1407ق/1988م)، البدایه و النهایه، (چاپ هفتم)، بیروت-لبنان: دارالکتب العلمیه.
ابن‏ایاس، محمد بن احمد (1426ق/2006م)، جواهر السلوک فی امر خلفاء و الملوک، تحقیق محمد زینهم، الدار الثقافیه للنشر.
ابن‏ایاس، محمد بن احمد (1982)، بدایع الزهور فی وقایع الدهور، قاهره: الهیئة المصریه العامة للکتاب.
ابن‏تغری بردی الاتابکی، جمال الدین ابی المحاسن یوسف (1990)، حوادث الدهور فی مدی الایام و الشهور، تحقیق: محمد کمال الدین عزالدین، عالم الکتب.
ابن‏حجر العسقلانی، احمد (1415ق/1994م)، انباءالغمر بانباءالعمر، تحقیق: حسن حبشی، قاهره.
ابن‏خلدون، عبدالرحمن (1375ه.ش)، مقدمه، ترجمه: محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
ابن‏دقماق، صارم الدین ابراهیم بن محمد (2007)، الجوهر الثمین فی سیر الملوک و السلاطین، بیروت-لبنان: عالم الکتب.
ابن‏صیرفی، علی بن داوود (1971)، نزهة النفوس و الابدان فی تواریخ الزمان، قاهره-مصر: وزارة الثقافیه مرکز التراث.
ابن‏طولون، محمد بن علی (1418ق)، مفاکهه الخلان فی حوادث الزمان، تحقیق: خلیل عمران، منصور، بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‏هشام، عبدالملک (1438ق)، السیره النبویه، بیروت: الکتبه العلمیه.
برنارد، لوئیس (1389)، «عباسیان»، ترجمه علیرضا اشتری تفرشی، نشریه نامه تاریخ پژوهان، شماره 24، صفحات 152-180.
بلاذری، احمد بن یحیی (1417)، جمل من انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، ج2، بیروت: دارالفکر.
حتی، فیلیپ خوری (1380)، تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
خواجه میرزا، محمود (1382)، «منابع مالی دولت فاطمیان»، فصلنامه تاریخ اسلام، شماره 14، صفحات 101-118.
دهخدا، علی‏اکبر (1351)، لغت‏نامه دهخدا، جلد 4، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زارع پور، افضل (1397)، کاربرد پدافند غیرعامل در برنامه‏ریزی شهری، تهران: ملرد.
سخاوی، محمد بن عبدالرحمن (2002م)، الضوءاللامع لاهل القرن التاسع، بیروت-لبنان: دار مکتبة الحیاة.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‏بکر (1972م)، حسن المحاضره فی الاخبار المصر و القاهره، قاهره: مطبعه الحلبی.
شبارو، عصام محمد (1380ش)، دولت ممالیک و نقش سیاسی و تمدنی آنان در تاریخ اسلام، ترجمه شهلا بختیاری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
الشربینی البیومی، اسماعیل (1997م)، مصادره الاملاک فی الدوله الاسلامیه (عصر سلاطین الممالیک)، جلد اول، مصر: مطابع الهیئه المصریه العامه للکتاب.
الشربینی البیومی، اسماعیل (1998م)، النظم المالیه فی مصر والشام زمن سلاطین الممالیک، قاهره: الهیه المصریه العامه للکتاب.
صدری افشار، غلامحسین؛ حکمی، نسرین؛ حکمی، نسترن (1373)، فرهنگ لغت ایران معاصر، تهران: موسسه انتشارات کلمه.
طبری، محمد بن جریر (2003م)، تاریخ الطبری، بیروت: دار صادر.
طقوش، محمد سهیل (1420ق)، تاریخ ممالیک فی مصر و بلاد الشام، بیروت: دارالقاس.
عسگری، فاطمه؛ برزگر کلیشمی، ولی اله (پاییز و زمستان 1399)، «بررسی پدیده گرانی و راه‏های مقابله با آن در مصر دوره ممالیک بحری»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال 53، شماره 2، صفحات 491-512.
قربانی حصاری، مهدی؛ رودگر، قنبرعلی؛ موسی‏پور بشلی، ابراهیم؛ عالم زاده، هادی (اسفند 1395)، «مصادره اموال کارگزاران حکومتی در ایران دوره اسلامی تا پایان صفویان»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، دوره 49، شماره 2، صفحات 219-238.
قربانی حصاری، مهدی؛ موسی‏پور بشلی، ابراهیم؛ رودگر، قنبرعلی (بهار و تابستان 1395)، «مصادره اموال: اهداف و کارکردهای سیاسی و اقتصادی آن در عصر عباسی (از آغاز تا پایان سده پنجم ه)»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، شماره 23، صفحات 47-69.
قلقشندی، احمد بن علی (1407ق/1987م)، صبح الاعشی فی صناعة الانشاء، شرح و تعلیق: محمد حسین شمس الدین؛ بیروت: دارالفکر، دارالکتب العلمیه.
کریمیان، نورالله؛ شعبانی، امامعلی؛ قزوینی نظم آبادی (1395)، «ضعف و سقوط حکومت ممالیک؛ دلایل و زمینه‏های اقتصادی»، فصلنامه پژوهش‏نامه تاریخ اسلام، سال ششم، شماره 22، صفحات 83-106.
گلاب، جان باگت (1386)، سربازان مزدور (سرگذشت ممالیک)، انتشارات تهران: امیرکبیر.
محمد، قطب ابراهیم (1996م)، النظم المالیه فی الاسلام، مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1374)، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مسکویه، ابوعلی (1358)، الحکمه الخالده، تحقیق و مقدمه عبدالرحمن بدوی، تهران: دانشگاه تهران.
مقریزی، تقی الدین احمد بن علی بن عبدالقادر (2006م)، السلوک لمعرفه دول و الملوک، قاهره: دارالکتب و الوثایق.
مقریزی، تقی‏الدین احمد بن علی بن عبدالقادر (1418ق/1998م)، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، حاشیه: خلیل المنصور، دارالکتب العلمیه بیروت و (1423ق/ 2002م)، لندن: موسسه دارالفرقان للتراب الاسلامی.
هامفریز، آر. استیفن (1396)، چهارچوبی برای پژوهش در تاریخ اسلام، فصل هفتم: سازمان مالی امپراتوری ممالیک، تهران: نشر پژوهشکده تاریخ اسلام.

  • تاریخ دریافت 19 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 10 بهمن 1403