تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

بررسی رویکردهای توسعه‌ اقتصاد منطقه‌ای در برنامه‌های پنج‌گانه عمرانی(1356-1327ش)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار مدیریت، دانشکده مدیریت، اقتصاد و حسابداری، دانشگاه پیام نور ، تهران ، ایران.

2 استادیار مطالعات منطقه ای، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ایلام ، ایران .

10.30465/sehs.2025.47450.1960
چکیده
هدف این پژوهش بررسی جایگاه و اهمیت و میزان توجه برنامه‌های عمرانی دوران پهلوی به توسعه منطقه‌ای در کشور است. این پژوهش کیفی و روش جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی بوده و برای تحلیل از روش هرمونتیک استفاده می‌شود. نتایج نشان داد، برنامه‌ریزی منطقه‌ای در برنامه اول بصورت محدود و در برنامه عمرانی دوم بعنوان راهبرد اصلی مطرح بوده و در برنامه عمرانی سوم با تشکیل ساختارهای منطقه‌ای و استانی سازمان‌برنامه، شکل نهادی می‌گیرد. در برنامه چهارم و با تبدیل کشور به مناطق 11گانه سیاست تمرکززدایی ادامه یافته اما در اواخر برنامه عمرانی چهارم، بر اثر تمرکز بیش‌ازحد برنامه‌ها بر روی صنعت و رشد اقتصادی ، توسعه نواحی مختلف کشور حالت نامتوازن به خود می‌گیرد ، برنامه عمرانی پنجم نیز بعنوان نقطه عطف رویکرد منطقه‌ای به شمار می‌رود. علیرغم موفقیت‌های برنامه‌های عمرانی بخصوص برنامه سوم و چهارم و تجربه رشد اقتصادی و توسعه صنعتی پایدار در طول دهه 1340ش که همراه با تثبیت شرایط سیاسی بود، مسئله توسعه متوازن منطقه‌ای به شکل مناسبی انجام نگردید. در طول برنامه عمرانی پنجم و در زمان تدوین برنامه ششم، مطالعات مربوط به طرح آمایش سرزمین تهیه و مشکلات توسعه منطقه‌ای در برنامه‌های قبلی احصا شده بود بر همین مبنا سه سطح، ملی، منطقه‌ای و محلی ترسیم گردید، جهت‌گیری این برنامه، توسعه منطقه‌ای بر اساس اهداف ملی بود. البته این برنامه به دلیل انقلاب 1357ش علیرغم تدوین به مرحله تصویب و اجرا نرسید.

کلیدواژه‌ها


ابتهاج، ابوالحسن(1371). خاطرات ابوالحسن ابتهاج، چاپ اول، تهران: نشر علمی.
اکبری، محمدعلی؛ لیلاز، سعید (1389). تأثیر برنامه عمرانی سوم (1346 ـ 1341) در کشاورزی ایران، مجله علمی و پژوهشی تاریخ ایران، 3(2)، 1-22.
امام، عباس (۱۳۹۶). از خوزستان و خوزستانی‏ها. اهواز: انتشارات معتبر.
امیدی، رضا(1391). تحلیل برنامه‏های عمران و توسعه ایران از منظر مؤلفه‏های برنامه‏ریزی اجتماعی. فصلنامه برنامه ریزی و بودجه، ۱۷ (۴) :۱۱۴-۹۷.
انصاری، عبدالرضا (۱۳۹۳). ناگفته‏ها از روزگار پهلوی: خاطرات عبدالرضا انصاری. تهران: نشر علم.
بانک مرکزی ایران(1351). گزارش ترازنامه، تهران، بانک مرکزی.
توکلی، مرتضی؛ ابراهیمی، آرام؛ حمیدی تهرانی، سمیرا (1397). تحلیل الگوی منطقه‏بندی آمایش سرزمین در ایران از پسامشروطه تا به حال. برنامه‏ریزی و آمایش فضا، 22(۱) :۱۲۳-۸۵.
خنیفر، حسین (1389). درآمدی بر مفهوم آمایش سرزمین وکاربرد‏های آن در ایران، مجله آمایش سرزمین،2(2) ، 26-5.
درکتانیان، غلامرضا؛ نورایی، مرتضی؛ دهقان نژاد، مرتضی؛ صفایی پور، مسعود (1395). ارزیابی تأثیر طرح عمران منطقه ای خوزستان برشهر دزفول (1355/1976-1335/1956»). تحقیقات تاریخ اجتماعی, 6(2), 91-115.
سیف الدینی، فرانک، پناهنده‏خواه، موسی (1389). چالش‏ها و موانع برنامه‏ریزی توسعه منطقه‏ای در ایران. پژوهشهای جغرافیای انسانی, 42(3), 83-98.
شریف‏زادگان، محمدحسین؛ رضوی‏دهکردی، سید امیر (1389). ارزیابی فرآیند برنامه‏ریزی آمایش سرزمین در ایران و راهکارهای بهبود آن،  فصلنامه علوم محیطی،7(4)، 100-87.
صورتجلسات شورای اقتصاد(1344 تا 1356). سازمان برنامه و بودجه، معاونت امور اقتصادی، دبیرخانه شورای اقتصاد، تهران، سازمان برنامه.
صورت‏جلسات شورای اقتصاد(1346). جلسه مورخ 16 مرداد 1346. تهران، انتشارات سازمان برنامه.
قانون برنامه عمرانی اول کشور، مصوب 26/11/1327، مجلس شورای ملی.
قانون برنامه عمرانی پنجم کشور (تجدید نظرشده)، مصوب 6/3/1354، مجلس شورای ملی.
قانون برنامه عمرانی پنجم کشور، مصوب 21/12/1351، مجلس شورای ملی.
قانون برنامه عمرانی چهارم کشور، مصوب 27/12/1346، مجلس شورای ملی.
قانون برنامه عمرانی دوم کشور، مصوب 8/12/1334، مجلس شورای ملی.
قانون برنامه عمرانی سوم کشور، مصوب 21/6/1341، مجلس شورای ملی.
قره‏باغیان، مرتضی(1380). اقتصاد رشد و توسعه، جلد اول، تهران، نشر نی.
کاظمی، منصوره(1386). مروری اجمالی بر سیر تحولات آمایش سرزمین در ایران، مجله اقتصادی، شماره67 و 68، 80-71.
گزارش شرکت مهندسین مشاور ستیران (1356). مطالعه استراتژی درازمدت طرح آمایش سرزمین، تهران، سازمان برنامه و بودجه.
گزارش عملکرد برنامه عمرانی سوم(1347). سازمان برنامه، امور اقتصادی، تهران، انتشارات سازمان برنامه.
گودرزی، منوچهر؛ فرمانفرمائیان، خداداد؛ مجیدی، عبدالمجید(1381). توسعه در ایران:1320 تا 1357، تهران. نشرگام.
لطیفی،غلامرضا (1388). سیر تحول برنامه های آمایش سرزمین در برنامه های قبل و بعد از انقلاب، برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، 1(1)، 111-147.
لیلاز، سعید(1392). موج دوم: تجدد سازی آمرانه در ایران؛ تاریخ برنامه های عمرانی سوم تا پنجم، چاپ دوم، تهران: انتشارات نیلوفر.
مرکز آمار ایران(1351). نتایج آمارگیری از مصرف خانوارهای شهری و روستایی سال 1351.
مک لئود، تاس اچ(1379). برنامه ریزی در ایران، ترجمه علی اعظم، تهران، نشر نی.
نیلی، مسعود؛ کریمی، محسن(1396). برنامه‏ریزی در ایران1316-1356: تحلیلی تاریخی با تمرکز بر تحولات و نقش و جایگاه سازمان برنامه و بودجه، چاپ دوم، تهران: نشرنی.
یاراحمدی، معصوم (1399). انقلاب سفید و گسترش نظام آموزش عالی؛ چالش ها و تعارض ها (1342-1357)، فصلنامه پژوهش در آموزش تاریخ،1(1)،19-1.

  • تاریخ دریافت 27 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 28 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 29 دی 1403