تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

نقش و عملکرد خواجه نظام الملک در تأمین منابع مالی مدارس نظامیه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ. دانشکده علوم انسانی و اجتماعی. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران.

2 گروه تاریخ. دانشکده علوم انسانی و اجتماعی. دانشگاه مازندران. بابلسر. ایران

3 عضو هیأت علمی گروه تاریخ دانشگاه مازندران

10.30465/sehs.2025.50036.2010
چکیده
ایجاد مدارس نظامیه با اهداف سیاسی و مذهبی خاص آن بیشتر پژوهش‌های صورت گرفته در خصوص این مدارس را به سمت سوی بررسی اهداف و کارکردهای این مدارس سوق داد. در حالی که تأسیس این مدارس با اجزا متعدد آن نیازمند منابع مالی زیاد بود؛ جنبه‌های اقتصادی مدارس نظامیه از جمله تأمین منابع مالی آن و عوامل موثر در تأمین این منابع مالی مخصوصاً نقش و عملکرد خواجه در انجام این مهم کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفت. بر این اساس هدف پژوهش حاضر بررسی نقش و عملکرد خواجه‌نظام‌الملک در تأمین منابه مالی مدارس نظامیه است و برای تحقق این مهم این پژوهش درصدد است تا با روش تحقیق تاریخی به طرح و پاسخ‌گوئی این پرسش بپرازد که نقش خواجه نظام‌الملک در تامین منابع مالی نظامیه‌ها چه بود و برای تحقق این مهم خواجه از چه منابعی بهره‌ برد؟

یافتته‌های تحقیق نشان می‌دهد که خواجه نظام‌الملک به شکل مستقیم مانند خرید زمین و ساخت بنای مدارس، پرداخت حقوق و تأمین معاش اساتید و طلاب مدارس و خرید و وقف برخی اماکن مانند حمام‌ها و بازارها برای درآمدزایی و استفاد اصحاب نظامیه‌ها و شکل غیرمستقیم مانند تشویق رجال دیوانی، امرای نظامی، خاندان‌های متنفذ و متمکن به اعطای کمک‌های مالی نقد و غیر نقدی به مدارس نظامیه و متقاعد کردن آلپ‌ارسلان به تخصیص عشر خاصه سلطانی به مدارس نظامیه به تأمین منابع مالی این مدارس اقدام کرد.

کلیدواژه‌ها


ابن اثیر، عزالدین علی (1371). الکامل. ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی. تهران: موسسه مطبوعاتی علمی.
ابن‏اسفندیار، بهاءالدین محمد (1366). تاریخ طبرستان. تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: اساطیر.
ابن‏فندق بیهقی، ظهیرالدین علی بن زید (1361). تاریخ بیهق. مقدمه محمد قزوینی. تحقیق احمد بهمنیار. تهران: فروغی.
ابن‏فوطی، کمال‏الدین عبدالرزاق ابن احمد شیبانی (1381). الحوادث الجامعه و التّجارب النّافعه فی المائه السّابعه. ترجمه عبدالمحمد آیتی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ابن‏نجار، محب‏الدین ابوعبدالله محمد بن محمود (1417ق). ذیل تاریخ بغداد أو مدینه‏السلام. خطیب بغدادی. تحقیق و تصحیح عبدالقادر مصطفی عطا بیروت: دارالکتب العلمیه.
باسورث، کلیفورد ادموند (1395). تاریخ سیاسی و دودمانی ایران 614-390هجری/1217-1000میلادی. تاریخ ایران کیمبریج از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان. گردآورنده جان اندرو بویل. ترجمه حسن انوشه. تهران: امیرکبیر، ص9-200.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی (2536). زبده النصره و نخبه العصره. ترجمه محمدحسین جلیلی کرمانشاهی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
تتوی، احمد؛ قزوینی، آصف‏خان (1382). تاریخ الفی. ترجمه غلامرضا طباطباییمجد. تهران: علمی و فرهنگی.
حسینی، صدرالدین ابوالحسن (1380). زبده‏التواریخ/ اخبار امراء و پادشاهان سلجوقی. تصحیح متن عربی محمد نورالدین. ترجمه رمضانعلی روح‏‏اللهی. تهران: ایل شاهسون بغدادی.
حافظ ابرو، شهاب‏الدین عبدالله خوافی (بی تا). مجمع‏التواریخ. تهران: کتابخانه مجلس شورای ملی، نسخه خطی شماره ثبت 74696، شماره قفسه 7513، برگ 276 و 534.
خواندمیر، غیاث‏الدین بن همام الدین (1355/2535). دستورالوزراء. تصحیح سعید نفیسی. تهران: اقبال.
زرین‏کوب، عبدالحسین (1348). کارنامه اسلام. تهران: سهامی انتشار.
________(1353). فرار از مدرسه. تهران: انجمن آثار ملی.
صدیق اعلم، عیسی (1349). تاریخ فرهنگ ایران. تهران: دانشگاه تهران.
عقیلی، سیف‏الدین حاجی بن نظام (1364). آثارالوزراء. تصحیح و تعلیق میرجلال‏الدین حسینی ارموی. تهران: اطلاعات.
غزالی، ابوحامد (۱۳۳۳). فضائل الانام من رسائل حجه‏لاسلام. تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: ابن‏سینا.
غنیمه، عبدالرحیم (1394). تاریخ دانشگاه‏های بزرگ اسلامی. ترجمه نورالله کسایی. تهران: دانشگاه تهران.
قزوینی، زکریا بن محمد (1373). آثارالبلاد و اخبار العباد. ترجمه میرزا جهانگیرخان قاجار. تهران: امیرکبیر.
کسائی، نورالله (1363). مدارس نظامیه و تاثیرات علمی و اجتماعی آن. تهران: امیرکبیر.
لمبتون، آن کاترین سوینفورد (1399). تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران. ترجمه یعقوب آژند. تهران: نی.
مافروخی اصفهانی، مفضل بن سعد (1385). محاسن اصفهان. ترجمه حسین بن محمد آوی. اصفهان: میراث فرهنگی تفریحی شهرداری.
مستوفی، حمدالله بن ابی‏بکر (1362). نزهه‏القلوب. تصحیح گای لیسترانج. ویرایش محمد دبیرستاقی. تهران: دنیای کتاب.
مقدسی، ابو عبدالله محمد بن احمد (1361). احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم. ترجمه علی نقی منزوی. تهران: شرکت مولفان و مترجمان.
معزی نیشابوری، امیرالشعراء محمد بن عبدالملک (1318). دیوان. مقدمه و حواشی عباس اقبال. تهران: اسلامیه.
مؤید ثابتی، علی (1346). اسناد و نامه‏های تاریخی. تهران: طهوری.
موید ثابتی، علی (2535). تاریخ نیشابور. تهران: انجمن آثار ملی.
مینوی، مجتبی (1351). نقد حال. تهران: خوارزمی.
نظام‏الملک، ابو علی حسن طوسی (1347). سیرالملوک/ سیاست‏نامه. تصحیح هیوبرت دارک. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
همدانی، رشیدالدین فضل‏الله (1387). جامع‏التواریخ/تاریخ اسماعیلیان. تصحیح محمد روشن. تهران: میراث مکتوب.
هندوشاه نخجوانی، محمد (1357). تجارب السلف. تصحیح عباس اقبال آشتیانی. تهران: طهوری.
یاقوت حموی، شهاب الدین (1381). معجم البلدان. ترجمه علی نقی منزوی، ج2 تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی.
منابع عربی
ابن‏اثیر، عزالدین علی (1385ق/1965م). الکامل. بیروت: دارصادر.
ابن‏خلکان، احمد بن محمد (1398ق/1978م). وفیات الأعیان و أنباء أبناء الزمان. تحقیق احسان عبّاس. بیروت: دارصادر.
ابن‏جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1412ق/ 1992م). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‏دبیثی، محمد بن سعید (1427). ذیل تاریخ مدینهالسلام. تحقیق و تعلیق بشار عواد معروف. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
ابن‏عمرانی، محمد بن علی بن محمد (۱۴۲۱ق/۲۰۰۱م). الانباء فی تاریخ الخلفاء. تحقیق قاسم السامرائی. قاهره: دارالآفاق العربیه.
ابن‏قاضى شهبه، ابو بکر بن احمد (1424ق). مناقب الإمام الشافعی و طبقات أصحابه. تحقیق عبدالعزیز فیاض حرفوش. دمشق: دارالبشائر.
ابن‏کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمر (1407ق/1986م). البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
ابن‏نجار، محب‏الدین ابوعبدالله محمد بن محمود (1417ق). ذیل تاریخ بغداد أو مدینه السلام. خطیب بغدادی. تحقیق و تصحیح عبدالقادر مصطفی عطا بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‏عدیم، عمر بن احمد (1408ق/1998م). بغیه الطلب فى تاریخ حلب دوره12 جلدی. تحقیق سهیل زکار. بیروت: دارالفکر.
الصلابی، علی‏محمد (1427ق/2006م). دوله السلاجقه و بروز مشروع لمقاومه التغلغل الباطنی و الغزو الصلیبی. بیروت: دارالمعرفه.
تنوخی، محسن بن علی (1351). الفرج بعد الشدّه. تحقیق سدیدالدین عوفی و حسین بن اسعد دهستانی. تصحیح عبود شالجی. بیروت: دارصادر.
حنبلی دمشقی، ابن‏عماد شهاب‏الدین (1406ق/1986م). شذرات الذهب فی اخبار من ذهب. تحقیق الأرناؤوط. دمشق-بیروت: دار ابن‏کثیر.
ذهبی، شمس‏الدین محمد بن احمد (1405ق/1984م). سیر اعلام النبلاء. جلد19. تحقیق شعیب أالارنؤوط. بیروت: مؤسسه الرساله.
ذهبی، شمس‏الدین محمد بن احمد (1406). الأمصار ذوات الآثار. بیروت: دارالبشائر.
رافائیل، بابواسحاق (1960). احوال نصاری بغداد فی عهد الخلافه العبّاسیه. بغداد: مطبعه شفیق.
زرکلی، خیرالدین (1989). الأعلام. بیروت: دارالعلم.
سبط ابن جوزی، شمس‏الدین ابی‏مظفر یوسف (1434ق/2013م). مرآه‏الزمان فی تاریخ الاعیان. جلد18و19. تحقیق و تعلیق محمد انس حسن و کامل محمد خرّوط. دمشق: موسسه الرساله العالمیه.
سبکی، تاج الدین ابونصر عبدالوهاب (۱۴۱۳ق/۱۹۹۲م). طبقات الشافعیه الکبری. تحقیق محمود محمد الطناحی و عبدالفتاح محمد حلو. قاهره: هجر للطباعه و النشر و التوزیع و الاعلان.
سیوطی، جلال‏الدین عبدالرحمن (1418). حسن الحاضره فی أخبار مصر و القاهره. تصحیح و تحقیق خلیل عمران منصور. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طرطوشی، محمدبن ولید (1415). سراج الملوک. ریاض: دارالعاذریه للطّباعه و النّشر.
عمادالدین کاتب، محمد بن محمد (1375ق). خریده‏القصر و جریده‏العصر. تحقیق جمیل سعید. تعلیق محمد بهجه اثری. بغداد: المجمع العلمی العراقی.
فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل (1403ق). تاریخ نیشابور/ المنتخب من‏السّیاق. تلخیص ابراهیم بن محمد صزیفینی. گردآورنده محمدکاظم محمودی. قم: جامعه مدرسین و موسسه النّشر الاسلامی.
قزوینی، زکریا بن محمد (1998). آثارالبلاد و اخبار العباد. بیروت: دارصادر.
محمدرضا محبوبه، عبدالهادی (1419). نظام‏الملک الحسن بن علـی اسحـق الطوسی(408/458ق) کبیرالـوزراء فی‏الأمـه الاسلامیه. قاهره: دارالمصریه اللّبنانیه.
معروف، ناجی (1393ق/1973م). علماءالنّظامیات و مدارس المشرق الاسلامی. بغداد: مطبه الارشاد.
مقریزی، احمد بن علی (1418). المواعظ و الإعتبار بذکر الخطط و الآثار. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مقریزی، احمد بن علی (1422). المواعظ و الإعتبار فی ذکر الخطط و الآثار. تصحیح و تحقیق فؤاد ایمن سیّد. لندن: مؤسسه الفرقان للتراث الاسلامی.
نظام‏الحسینی الیزدی، محمد بن محمد (1326ق). العراضه فی الحکایه السلجوقیه. قاهره: مطبعه المعارف.
یافعی، ابی محمد عبدالله بن اسعد (۱۴۱۷ق/۱۹۹۷م). مرآه الجنان و عبره الیقظان فی معرفه ما یعتبر من الحوادث الزمان. تعلیق و حواشی خلیل منصور. بیروت: دارالکتب العلمیه.
یاقوت حموی، شهاب الدین (1995). معجم البلدان. بیروت: دارصادر.

  • تاریخ دریافت 27 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 03 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 23 دی 1403