1
دانشیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران- ایران
2
گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
10.30465/ehs.2026.54357.2091
چکیده
در سدههای19-20م، حضور کمپانیهندشرقیبریتانیا و سپس حکومتبریتانیا در خلیجفارس در پیوندی تنگاتنگ با ساختارهای تجاری، نظامی و جغرافیایی منطقه، تحولی بنیادین در بهرهبرداری از منابعطبیعی ایجاد کرد. خلیجفارس با ویژگیهای خاص اقلیمی، پوششگیاهی و جانوری، و ظرفیتهایتولیدی در حوزههای دریایی و زراعی موردتوجه سیاستهای اقتصادی کمپانی و بریتانیا قرارگرفت. این پژوهش با نگاهی بر گسترش تجارت کمپانیهندشرقی و حکومتبریتانیا، بهویژه در زمینه تجارتبرده، مروارید، اقلام صنعتی و خوراکی، بهبررسی تعامل و پیوند محیطزیست منطقه با این تجارتها پرداخته و بهدنبال شناسایی تأثیرات مخرب آن بر زیستبوم و تضعیف ساختارهای بومی است. فرضیه پژوهش برپایه این نکته است که، تجارتهای گوناگون خلیجفارس بیش از هرچیز با رویکرد سودمحور بریتانیا همراهبوده و بههمین دلیل موجب بهرهکشی بیشازحد از منابع محلی میگردید؛ بنابراین توجه به محیطزیست تا زمانی ادامه داشت که منافع اقتصادی یا ژئوپلیتیکی بریتانیا حفظ شود. در این پژوهش، باتکیه بر دو تجارت مهم برده و مروارید، بهبررسی اسناد بهجامانده از کمپانیهندشرقی و حکومتبریتانیا در خلیجفارس پرداختهشدهاست. یافتههای پژوهش نشانمیدهد که، حضور استعماری بریتانیا نهتنها موجب فرسایش منابع و کاهش تابآوری اکوسیستم شده، بلکه تعادل معیشتی جوامع بومی را نیز برهمزد. این نتایج، گویای آن استکه در الگوی سلطهگریاقتصادی، حفظ محیطزیست تنها در صورت همراستایی با منافع قدرت مسلط، اهمیت دارد.
نوروزی,جمشید و حنیفه,معصومه . (1405). نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیستمحیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سدههای 19-20م.). (e11195). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, 15(1), e11195 doi: 10.30465/ehs.2026.54357.2091
MLA
نوروزی,جمشید , و حنیفه,معصومه . "نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیستمحیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سدههای 19-20م.)" .e11195 , تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, 15, 1, 1405, e11195. doi: 10.30465/ehs.2026.54357.2091
HARVARD
نوروزی جمشید, حنیفه معصومه. (1405). 'نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیستمحیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سدههای 19-20م.)', تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, 15(1), e11195. doi: 10.30465/ehs.2026.54357.2091
CHICAGO
جمشید نوروزی و معصومه حنیفه, "نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیستمحیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سدههای 19-20م.)," تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, 15 1 (1405): e11195, doi: 10.30465/ehs.2026.54357.2091
VANCOUVER
نوروزی جمشید, حنیفه معصومه. نظام سلطه و ژئوپلیتیک محیط زیست: تأثیرات زیستمحیطی و جغرافیایی تجارت استعماری بریتانیا در خلیج فارس (مطالعه موردی: تجارت برده و مروارید در سدههای 19-20م.). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران. 1405;15(1):e11195. doi: 10.30465/ehs.2026.54357.2091
