تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

بررسی تطبیقی درآمد سالانۀ شاهنشاهی ساسانی پس از اصلاحات خسرو انوشیروان با امپراتوری های روم، هان و خلافت عباسی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

دانش آموختۀ دکتری تخصصی تاریخ ایران باستان، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.30465/ehs.2025.48931.1981
چکیده
از شاهنشاهی ساسانی و دیگر حکومت‌های بزرگی چون امپراتوری روم، امپراتوری هان و خلافت عباسی، داده‌های مالیاتی قابل اتکایی در دست است که می‌توان از آنها برای مقایسۀ توان اقتصادی این دولت‌ها بهره برد. از آنجایی که پول رایج و شرایط جغرافیایی دولت‌ها با هم متفاوت بود، پژوهشگران معاصر از تبدیل پول به بهای غله و خصوصاً گندم برای برآورد توان اقتصادی و درآمد دولت‌ها بهره می‌برند. با یافتن بهای تقریبی گندم در هرکدام از دولت‌های مورد بررسی و تبدیل مجموع مالیات دریافتی این دولت‌ها به واحد جرم گندم می‌توان توان اقتصادی آنها را با هم مقایسه کرد. مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر نیز مطالعۀ تطبیقی درآمد شاهنشاهی ساسانی با دولت‌های نامبرده به منظور مقایسۀ توان اقتصادی آنها است. نتایج به دست آمده نشان خواهد داد که هرچند ساسانیان نسبت به حکومت‌های پس از خود از تک‌تک مردم و زمین‌ها میزان مالیات کمتری دریافت می‌کردند، اما به طور میانگین آنان بر حسب بهای گندم، حدود 3 تا 6 برابر بزرگترین دولت-های غیرایرانی جهان باستان و میانه درآمد داشتند. روش پژوهش مقالۀ حاضر مطالعۀ تطبیقی و شیوۀ گردآوری داده‌ها کتابخانه‌ای است.

کلیدواژه‌ها


آلتهایم، فرانتس (1369)، کمک‏های اقتصادی در دوران باستان، ترجمۀ امیرهوشنگ امینی، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
آلتهایم، فرانتس و روت استیل (1391)، تاریخ اقتصاد دولت ساسانی، ترجمۀ هوشنگ صادقی، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
آوی، حسین ابن محمدابن ابی‏الرضا، (1328)، ترجمۀ محاسن اصفهان، نوشتۀ مفضل ابن سعد ابن حسین مافروخی اصفهانی، به اهتمام عباس اقبال، تهران: شرکت سهامی چاپ.
ابن بلخی (1385)، فارسنامه، تصحیح گای لیسترانج و رینولد آلن نیکلسون، تهران: اساطیر.
ابن خلدون، عبدالرحمن (1362)، مقدمۀ ابن خلدون، ترجمۀ محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‏رسته، احمد ابن عمر (1365)، الاعلاق النفیسه، ترجمۀ حسین قره‏چانلو، تهران: امیرکبیر.
ابن‏فقیه، احمد ابن محمد (1349)، البلدان، ترجمۀ ح. مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن قتیبه دینوری، عبدالله ابن مسلم (1380)، امامت و سیاست (تاریخ خلفا)، ترجمۀ ناصر طباطبایی. تهران: ققنوس.
ابویعلی، محمد ابن الحسین ابن محمد (1421 ه. ق.)، الاحکام السلطانیه للفراء، صححه و علق علیه: محمد حامد الفقی، بیروت: دارالکتب العلمیه؛ دسترسی آنلاین: https://lib.efatwa.ir/44262/1/204.
ابویوسف، یعقوب ابن ابراهیم (1399)، الخراج، ترجمۀ محمدرحیم ربانی‏زاده، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
استخری، ابواسحاق ابراهیم (1340)، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اشپولر، برتولد (1377)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی. جلد 1، ترجمۀ جواد فلاطوری، تهران: علمی و فرهنگی.
بریان، پی‏یر (1391)، از کورش تا اسکندر تاریخ شاهنشاهی ایران جلد دهم مجموعۀ تاریخ هخامنشی خرونینگن، ترجمۀ مرتضی ثاقب فر، تهران: توس.
بلاذری، احمد ابن یحیی (1337)، فتوح البلدان، ترجمۀ محمد توکل، تهران: نقره.
بلعمی، ابوعلی محمد (1353)، تاریخ بلعمی، تصحیح محمدتقی بهار، تهران: تابش.
تشکری، عباس (2536)، ایران به روایت چین باستان، تهران: مؤسسه روابط بین‏المللی.
جهشیاری، ابوعبدالله محمد ابن عبدوس (1348)، الوزراء و الکتاب ترجمۀ ابوالفضل طباطبایی، تهران: چاپخانه تابش.
حمزه ابن الحسن اصفهانی (1346)، تاریخ پیامبران و شاهان (سنی ملوک الأرض و الأنبیاء)، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
دادستان دینی (1397)، ترجمۀ مهشید میرفخرایی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دفینا، پائولو (1396)، ایران ساسانی از دیدگاه منابع چینی، نرجمۀ نازنین خلیل‏پور، تهران: آوای خاور.
دنت، دانیل (1354)، مالیات سرانه و تأثیر آن در گرایش به اسلام، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران: خوارزمی.
زرین‏کوب، عبدالحسین (1363)، «فتح ایران به دست اعراب و پیامد آن»، در: تاریخ ایران کمبریج جلد 4، ویراستۀ ریچارد فرای، ترجمۀ حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
شهبازی، علیرضا شاپور (1389)، تاریخ ساسانیان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
طبری، محمد ابن جریر (1362)، تاریخ الرسل والملوک، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
فرای، ریچارد (1380)، «تاریخ سیاسی ایران در دورۀ ساسانیان»، در: تاریخ ایران کمبریج جلد سوم بخش یکم، ترجمۀ حسن انوشه، چاپ سوم. تهران: امیرکبیر.
فقیهی، علی‏اصغر (1357)، آل بویه و اوضاع زمان ایشان با نموداری از زندگی مردم در آن عصر، تهران: انتشارات صبا.
قدامه‏ ابن جعفر (1370)، الخراج، ترجمه و تحقیق از حسین قره‏چانلو، تهران: البرز.
قمی، حسن ابن محمد ابن حسن (1361)، تاریخ قم، ترجمۀ حسن ابن علی ابن حسن ابن عبدالملک قمی، تصحیح و تحشیه جلال‏الدین تهرانی، تهران: توس.
کورت، آملی (1379)، هخامنشیان، ترجمۀ مرتضی ثاقب‏فر، تهران: ققنوس.
کولسنیکف، آ. ای. (1389)، ایران در آستانۀ سقوط ساسانیان، ترجمۀ محمدرفیع یحیایی، تهران: کندوکاو.
گردیزی، ابوسعیدعبدالحی (1363)، تاریخ گردیزی، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
گرگوری، تیموتی ای. (1400)، تاریخ بیزانس، ترجمۀ جواد مرشدلو، تهران: سمت.
لمتون، ا. ک. س. (1362)، مالک و زارع در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران: علمی و فرهنگی.
لمتون، ا. ک. س. (1372) تداوم و تحول در تاریخ میانۀ ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: نی.
ماوردی، ابوالحسن علی ابن محمد ابن حبیب (1383)، آیین حکمرانی، ترجمه و تحقیق حسین صابری، تهران: علمی و فرهنگی.
متز، آدام (1364)، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری یا (رنسانس اسلامی)، جلد 2، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر.
محمدی ملایری، محمد (1375)، تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی، تهران: توس.
مستوفی، حمدالله ابن ابی‏بکر (1336)، نزهه‏القلوب، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: طهوری.
مسعودی، ابوالحسن علی ابن حسین (1349)، التنبیه و الاشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مسعودی، ابولحسن علی ابن حسین (1382)، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، چاپ هفتم، تهران: علمی و فرهنگی.
مسکویه رازی، ابوعلی (1369)، تجارب الامم، ترجمۀ ابوالقاسم امامی، تهران: سروش.
مقدسی، ابوعبدالله محمد ابن احمد (1361)، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان ایران.
مقدسی، مطهر ابن طاهر (1374)، البدء والتاریخ، ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگه.
نولدکه، تئودور (1358)، تاریخ ایرانیان و عرب ها در زمان ساسانیان، ترجمۀ عباس زریاب، تهران: انجمن آثار ملی.
وان‏دراشپک، روبارتوس ج. (1392)، «اسناد میخی دربارۀ تاریخ اشکانیان: آرشیو رحیم‏سو داده‏هایی برای مطالعۀ زندگی معمول»، ترجمۀ آرزو رسولی، در: امپراتوری اشکانی و اسناد و منابع آن، ویراستۀ یوزف ویزهوفر، تهران: فرزان روز.
ویزهوفر، یوزف (1393)، «فارس در عهد سلوکیان و پارتیان»، در: پارتیان، ویراستۀ وستا سرخوش کرتیس و سارا استورات، ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران: مرکز.
ویزهوفر، یوزف (1397)، ایرانیان، یونانیان و رومیان، ترجمۀ جمشید ارجمند، تهران: فرزان روز.
یاقوت حموی بغدادی (1396)، معجم البلدان، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری.
یعقوبی، ابن واضح (1356)، البلدان، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

  • تاریخ دریافت 15 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 13 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 28 آبان 1404