تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

ترویج امتعه و منسوجات وطنی در مشهد اواخر دوره قاجار(1343-1313قمری): از ایده تا عمل

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه یبرجند

10.30465/ehs.2025.52534.2052
چکیده
از اواسط دوره قاجار منسوجات ایرانی در رقابت با قماش فرنگی به چالش کشیده‌شد و محصولات وطنی جای خود را به منسوجات فرنگی دادند. حمایت از کالای وطنی یکی از راهکارها برای بقای تولید ملی بود. این مساله به شکل ایده و سپس عملی با تشکیل شرکت‌‌ها و انجمن‌های مختلف با هدف ترویج منسوجات داخلی در مشهد مطرح شد. درباره حمایت از کالای وطنی در مشهد تاکنون پژوهشی صورت نگرفته و اقدامات و رویکرد حمایت از کالای وطنی و نتایج به دست آمده و علل ناکامی آن مشخص نشده‌است. پژوهش حاضر به دنبال نشان دادن افکار و اقدامات عملی در این زمینه از زمان مظفرالدین شاه تا اواخر دوره قاجار است. در مشهد تحت تاثیر فعالیت شرکت اسلامیه اصفهان، انتشار کتاب لباس‌التقوی، سخنرانی‌های حاجی سید محمدآقا و تبلیغات روزنامه ادب حمایت از کالای وطنی شروع شد. با انقلاب مشروطه ترویج کالای وطنی در برخی انجمن‌ها مثل انجمن اثنی عشری، انجمن سعادت، انجمن خیریّه اتفاقیه و توسط شعرایی چون اسماعیل خوئی مورد توجه قرار گرفت. سپس نظرات فکر آزاد و فتوای میرزا رضای دامغانی بر آن اثر گذاشت، ولی با عدم مشارکت عمومی و تجار در سرمایه‌گذاری، عدم مدرن‌سازی صنایع و قانون انحصار تولید تفکر ترویج کالای وطنی به نتیجه نرسید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آریان‏فر، حمیدرضا و دیگران (1402)، «چالش نساجی سنتی ایران در دوره قاجار با تحولات صنعتی اروپا (1211- 1344ق)»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، سال 12، شماره 2، پاییز و زمستان، 31-7.
ابوطالبی، مهدی (1392)، «نقش علمای شیعه در حمایت از تولید ملی و کار و سرمایه ایرانی در دوره قاجار» تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شماره 35، پاییز و زمستان، 26-5.
احتشام کاویانیان، محمد (1396)، تاریخ معاصر مشهد به روایت محمد احتشام کاویانیان از انقلاب مشروطه تا سال 1340، پژوهش و تصحیح سید مهدی سید قطبی و حسن علی فریدونی، قم، مجمع ذخائر اسلامی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان (1302ق.)، مطلع الشمس، تهران، بی‏نا.
الهی‏زاده، محمدحسن (1403)، «علمای شیعه و اقتصاد ملی در عهد قاجار؛ مطالعه موردی کتاب لباس التقوی»، مجموعه مقالات اولین همایش ملی تاریخ اقتصادی و مدیریت شهری ایران از صفویه تا کنون، بیرجند، دانشگاه بیرجند.
بقیعی، غلامحسین (1384)، معرفی مشاغل قدیم مشهد، مشهد، سخن گستر.
بهرامپور، فرحناز، صدری، منیژه و شهرتی فر، رحیم (1403)، «رویکرد انتقادی و پیشنهادی نشریات دوره مظفری نسبت به وضعیت و مشکلات اقتصادی ایران(1313-1324ه.ق.»، تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، سال 13، شماره 1، بهار و تابستان، 206-179.
جمال زاده، سید محمدعلی (1376) گنج شایگان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار. 
حسن آبادی، ابوالفضل (1381)، «انجمن های سیاسی و فرهنگی خراسان در عصر مشروطیت»، ادبیات و علوم انسانی(دانشگاه بیرجند)، شماره 2، بهار، 54-27.
خراسان در اسناد امین‏الضرب(سال‏های 1282-1351ق.) (1390)، به کوشش نرگس پدرام و مژده مهدوی، تهران، ثریا.
دالمانی، هانری رنه (1335)، سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه فره‏وشی. تهران: امیر کبیر و ابن سینا.
ربیعی رودسری، منیژه (1375)، «جنبش تحریم امتعه خارجی در تاریخ معاصر»، تحقیقات اسلامی، سال یازدهم، شماره 1و2، بهار و تابستان، 101-91.
زین‏العابدین میرزای قاجار (1382)، نفوس ارض اقدس یا مردم مشهد قدیم، تصحیح مهدی سیدی، مهبان.
سفرنامه یک اصفهانی (1397)، پنج سفرنامه خراسان به قلم روزنامه نگاران دوره قاجار و پهلوی (ادموند ادنوان، یک اصفهانی، حسین شجره، حسن حلاج، اسدلله رهگذر 1259-1332شمسی/ پژوهش و تصحیح سید مهدی سید قطبی، مشهد، نسیم آفتاب.
شمس، مهری (1372)، «گزارشی از وضعیت مالیات خراسان در 1239ه.ق با تکیه بر مالیات اصناف»، گنجینه اسناد، سال سوم، دفتر دوم و سوم، تابستان و پاییز.
عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران ، نشر گستر.
فروپاشی قاجار و برآمدن پهلوی: گزارش کنسولگری‏های انگلیس (1387)، ترجمه غلامحسین میرزا صالح، تهران، نگاه معاصر.
فشاهی، محمدرضا (1360)، تکوین سرمایه‏داری در ایران، تهران، گوتنبرگ.
لافون، هـو رابینو، هـل (1372)، صنعت نوغان در ایران، ترجمه جعفر خمامی زاده، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی(پژوهشگاه).
محمدیوسف هراتی(1388)، گزارش‏های یوسف خان هراتی، تصحیح علی نجف زاده، مشهد، مرکز پژوهش‏های شورای اسلامی مشهد.
نجف‏زاده، علی و قصابی گزکوه، جلیل (1403)، تاریخ اقتصادی مشهد از دوره ناصری تا انقلاب اسلامی، مشهد، بوی شهر بهشت.
نجف‏زاده، علی (1404)، «مساله حمایت از کالای وطنی در مشهد اوایل دوره پهلوی با تکیه بر عقاید حاج غلامعلی اسکوئی» مجموعه مقالات همایش بین المللی ایرانشناسی شرق ایران، دانشگاه بیرجند، 22-23 اردیبهشت.
نجفی نژاد، سعید (1402)، «چرایی و چگونگی حمایت علما از تولیدات ایرانی در عصر قاجار»، جستارهای تاریخ اسلام، سال سوم، شماره 5، بهار و تابستان، 126-107.
وین، آنتونی (1383)، ایران در بازی بزرگ، ترجمه هوشنگ مهدوی، تهران، پیکان.
 
Diplomatic and consular reports Persia report for the year 1901002 on the trade of khorassan and sistan (1902), annual series no 2533, London
Diplomatic and consular reports Persia, report for the year 1912-13 on the trade of Khorasan,(1918). annual series no 4991, London.
مطبوعات
ادب، شماره 6، سال اول.(9 شوال 1318).
ادب، شماره 8، سال اول.(23 شوال 1318).
ادب، شماره 11، سال اول.(14 ذیقعده 1318).
ادب، شماره 18، سال اول.(5 محرم 1319).
ادب، شماره 28، سال اول.(16 ربیع الاول 1319).
ادب، شماره 29، سال اول.(23 ربیع الاول 1319).
ادب، شماره 37، سال اول.(19 جمادی الاولی 1319).
ادب، شماره 48، سال اول.(15 شعبان 1319).
ادب، شماره 14، سال 2.(15 ذیحجه 1319).
ادب، شماره 34، سال 2.(22 جمادی الاولی 1320).
بشارت، شماره2، سال اول.(شوال 1324).
بشارت، شماره 14، سال اول.(8 صفر 1325).
بهار، شماره 45، سال 2.(24 جمادی الاول 1337).
بهار، شماره 6، سال 6.(8 ربیع الثانی 1341).
حبل‏المتین، شماره 31، سال 3.(22 ربیع الاول 1314).
حبل‏المتین، شماره 7، سال 8.(25 رمضان 1318).
حبل‏المتین، شماره 44، سال 14. (11 جمادی الاول 1325).
حبل‏المتین، شماره 3، سال 15.(25 جمادی الثانی 1325).
پرورش، شماره 13، سال اول.(8 جمادی الاول 1318)
ثریا، شماره 2، سال 3.(7 رمضان 1318).
روزنامه دولت علیه، شماره 472.(19 صفر 1277).
خراسان، شماره 15، سال اول.(11 جمادی الاول 1327).
خراسان، شماره 3763.(14 مرداد 1341).
خورشید، شماره 11.(6 ربیع الثانی 1325).
خورشید، شماره 13.(ربیع الثانی 1325).
خورشید، شماره 142.(20 ربیع الاول 1326).
دبستان، شماره 9، سال اول(24خرداد 1302)
رعد، شماره 136، سال، 9.(10 جمادی الثانی 1337).
رعد، شماره 4، سال 10.(27 جمادی الثانی 1337).
فکر آزاد، شماره 3، سال اول.(5 تیر 1301).
فکر آزاد، شماره 14، سال اول.
فکر آزاد، شماره 20، سال اول.(8 شهریور 1301).
فکر آزاد، شماره 22، سال اول.(22 شهریور 1301).
فکر آزاد، شماره 33، سال اول.(12 ربیع الاول 1341).
فکر آزاد، شماره 74، سال اول.(17 شوال 1341).
فکر آزاد، شماره 77، سال اول.(5 ذیقعده 1341).
فکر آزاد، شماره 140، سال 2.(6 خرداد 1303).
مجلس، شماره 26 سال اول.(26 ذیقعده 1325).
مجلس، شماره 112، سال اول.(1 جمادی الاولی 1325).
مهر منیر، شماره 3.(14 اردیبهشت 1302).
مهر منیر، شماره 29.(28 آذر 1302).
مهر منیر، شماره 32.(26 دی 1302).
ندای وطن، شماره 12، سال 2
نوبهار، شماره 22، سال اول. 17 محرم 1329) 
نوبهار، شماره 9، سال 2.( 8 ربیع الاول 1332).
اسناد
سازمان اسناد ملی، 14/3830-240، 6/3830-240.
مرکز اسناد آستان قدس، شماره 4339.
اسناد وزارت امور خارجه، 1306ش، کارتن 59، پوشه 1.

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 12 آبان 1404