تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

قرارداد مشارکت نفتی با ایتالیا در دورۀ پهلوی دوم

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.30465/ehs.2025.52086.2046
چکیده
دولت ایران پس از انعقاد قرارداد کنسرسیوم، برای تغییر در شرایط واگذاری امتیاز نفت و بهره‌مندی از ظرفیت‌های نوین بین‌المللی، مناقصه‌ای با شرایط جدید برگزار کرد. در این راستا، شرکت ایتالیایی آجیپ به‌عنوان برنده برگزیده شد و با انعقاد قراردادی مشارکت ، فعالیت خود را از طریق شرکت مختلط «سیریپ» در ایران آغاز کرد. این همکاری گامی مهم در راستای تنوع‌بخشی به شرکای نفتی وسهمی بیشتر برای کسب درامد بود. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر اسناد، تعاملات نفتی ایران و ایتالیا را در فاصلۀ ۱۳۳۲ تا ۱۳۵۷ش بررسی کرده و به این پرسش می‌پردازد قرارداد نفتی با ایتالیا چگونه بر بازار و شرکت‌های نفتی مؤثر بوده است؟ براساس فرضیه، قرارداد با آجیپ و تأسیس سیریپ نشان‌دهندۀ تلاشی هدفمند از سوی دولت ایران برای بهره‌برداری اقتصادی بیشتر و رقابت با شرکت‌های نفتی غربی و تقویت سیاست مستقل نفتی در چارچوب دیپلماسی اقتصادی با اروپا، به‌ویژه ایتالیا بود.

کلیدواژه‌ها


پهلوی، محمدرضا. (1371). پاسخ به تاریخ. به کوشش شهریار ماکان. تهران: شهرآب.
روزنامۀ اطلاعات. (1336، 19 شهریور). اخبار و گزارش‏های روز (صص 3 و 18) [نسخۀ چاپی]. تهران: اطلاعات.
روزنامۀ اطلاعات. (1336، 26 مرداد). اخبار و گزارش‏های روز. [نسخۀ چاپی]. تهران: اطلاعات.
سعادت، فتح‏الله. (1349). جغرافیای اقتصادی نفت ایران. تهران: بی‏نا.
شرکت ملی نفت ایران و شرکت آجیپ مینراریا. (۱۳۳۶، ۱۲ مرداد). موافقت‏نامه میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت آجیپ مینراریا [سند رسمی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۸۷/۰/۱۰۴/۱۹ق.
قرارداد دستگاه مختلط. (۱۳۴۳، ۲۵ بهمن). مبادله و اجازۀ 5 فقره قرارداد نفت [سند رسمی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۲۵۶/۲/۵۵/۲۱ق.
کمیسیون دارایی. (۱۳۴۸، ۱۸ دی). گزارش دربارۀ قرارداد الحاقی به قرارداد سیریپ [گزارش رسمی، شمارۀ ۹۵، شمارۀ ترتیب چاپ 932). تهران: مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۳۲۳/۲/۲۸/۲۲ق.
کمیسیون مخصوص نفت. (۱۳۳۶، ۲۰ مرداد). گزارش به مجلس شورای ملی (دورۀ نوزدهم) [گزارش رسمی، شمارۀ ۲، شمارۀ ترتیب چاپ ۲۶۶]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۸۷/۰/۱۰/۱۹ق.
مجلس سنا. (۱۳۳۶، ۳ شهریور). نامه به نخست‏وزیری [نامۀ اداری، شمارۀ ۲۰۸۶]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۸۷/۰/۱۰/۱۹ق.
مجلس سنا. (1343، 25 بهمن). نامه به نخست وزیری دربارۀ تصویب لایحۀ شمارۀ ۳۵۸۳۴ مربوط به پنج فقره قرارداد نفت [نامۀ اداری]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۲۵۶/۲/۵۵/۲۱ق.
مجلس سنا. (1348، 23 دی). نامه به مجلس شورای ملی (دورۀ ۲۲) دربارۀ تصویب لایحۀ قرارداد الحاقی به قرارداد سیریپ (شماره نامه: ۶۸۱۶) [نامۀ اداری]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ 323/2/28/22ق.
مجلس سنا. (۱۳۵۲، ۱۵ خرداد). نامه به نخست‏وزیری دربارۀ تصویب لایحۀ شمارۀ ۳۳۵۸ دربارۀ قرارداد الحاقی دوم به قرارداد شرکت ملی نفت ایران و شرکت آجیپ مینراریا [نامۀ اداری به امضای جعفر شریف امامی، رئیس مجلس سنا]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۲۸۳/۰/۷۰/۲۳ق.
مجلس شورای ملی (دورۀ نوزدهم). (۱۳۳۶، ۲۴ مرداد). نامه به ریاست مجلس سنا [نامۀ اداری، شمارۀ ثبت کل ۱۰۸۵۳]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلام، از پروندۀ ۸۷/۰/۱۰/۱۹ق.
مجلس شورای ملی1 (دورۀ ۲۱). (1343، 18 بهمن). نامه دربارۀ تصویب لایحۀ شمارۀ ۳۵۸۳۴ مربوط به پنج فقره قرارداد نفت [نامۀ اداری]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۲۵۶/۲/۵۵/۲۱ق.
مجلس شورای ملی1 (دورۀ ۲۲). (۱۳۴۸، ۲۲ بهمن). نامه به نخست‏وزیری [نامۀ اداری]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، سند شمارۀ ۲۷۵۶۱/۴۹۳ ل‏ق، از پروندۀ ۳۲۳/۲/۲۸/۲۲ق.
مجلس شورای ملی2 (دورۀ ۲۱). (۱۳۴۳، ۲۰ اسفند). قانون پرداخت چهار میلیون دلار وام به شرکت ملی نفت ایران برای سرمایه‏گذاری در شرکت نفت ایران - ایتالیا (سیریپ) [مصوبه، ماده ۱]. دوره ۲۱، شماره چاپ ۱، جلد ۴، صفحه ۲۰۳۷. تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
مجلس شورای ملی2 (دورۀ 22). (۱۳۴۸، ۱۹ بهمن). قانون قرارداد الحاقی به قرارداد سیریپ مصوب شهریورماه ۱۳۳۶ بین شرکت ملی نفت ایران و شرکت آجیپ و شرکت نفت ایران و ایتالیا (سیریپ) [مصوبه رسمی به امضای عبدالله ریاضی، رئیس مجلس]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، از پروندۀ ۳۲۳/۲/۲۸/۲۲ق.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی: دورۀ شانزدهم تا نوزدهم [متن رسمی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
نخست‏وزیری. (۱۳۳۶، ۱۳ مرداد).  لایحۀ موافقت‏نامۀ نفتی ایران و ایتالیا خطاب به مجلس شورای ملی (دورۀ نوزدهم) [لایحۀ دولتی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، لایحۀ شمارۀ ۱۰۰۳۷، از پروندۀ ۸۷/۰/۱۰/۱۹ق.
نخست‏وزیری. (۱۳۴۳، ۱ بهمن). لایحه راجع به مبادله و اجازۀ ۵ فقره قرارداد نفت به مجلس شورای ملی (دورۀ ۲۱) [لایحۀ دولتی]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، لایحۀ شمارۀ ۳۵۸۳۴، از پروندۀ 256/2/55/21ق.
نخست‏وزیری. (۱۳۵۲، ۱۸ اردیبهشت). لایحۀ قرارداد الحاقی دوم به قرارداد شرکت ملی نفت ایران و شرکت آجیپ (شماره ترتیب چاپ ۷۰۴). تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، لایحۀ شمارۀ 3358، از پروندۀ ۲۸۳/۰/۷۰/۲۳ق.
وزارت امور خارجه. (۱۳۴۸، ۲۸ مهر). نامه به مجلس شورای ملی [نامۀ اداری]. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، سند شمارۀ 3/5130، از پروندۀ 69/1/4/35/22-1011.
وزیری، شاهرخ. (1379). نفت و قدرت در ایران (از قنات تا لولۀ نفت). ترجمۀ مرتضی ثاقب‏فر. تهران: عطایی.
یرگین، دانیل. (1374). تاریخ جهانی نفت. ترجمۀ غلامحسین صالحیار. تهران: اطلاعات.

  • تاریخ دریافت 12 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 26 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 19 مرداد 1404