تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

جایگزینی دینار با مسکوکات مسین و پیدایش بحران پولی در دوره سلجوقی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی گروه آموزشی تاریخ، دانشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دانشگاه قرهنگیان، تهران، ایران.

10.30465/sehs.2025.51239.2030
چکیده
دینار، واحد پایدار و با ارزش‌ترین پول در قلمرو سلجوقیان بود. با کاهش عرضه نقره، سلاطینِ سلجوقی با بهره‌مندی از غنایمِ فتوحات و مالیات، به ضرب دینار روی آوردند.آنها در اوج قدرت با تعیین استانداردهای سکه‌زنی و میزان عرضه طلا، وضعیت پولی را کنترل می‌کردند. بحران با کاهش ذخایر طلا، جایگزینی دینار با پول مسی، و پیامدهای اقتصادی این تغییرات پدیدار شد. پژوهش با این سوال روبروست: جایگزینی دینار طلا با مسکوکات مسی چگونه منجربه بحران پولی، افزایش تورم، و بی‌ثباتی اقتصادی در دوره سلجوقی شد؟ کاهش دسترسی به معادن نقره، توقف فتوحات، ذخیره‌سازی طلا توسط نخبگان، سیاست‌های نادرست ضرب سکه با خروج پول باارزش از گردش، موجب کاهش طلا، جایگزینی آن با مسکوکات کم‌عیار، افزایش ضرب مسکوکات مسین و نوسان‌های نرخ تسعیر شد که بحران پولی و تورم را تشدید کرد. مقاله از تحلیل تاریخی با تکیه بر منابع سکه‌شناسی، متون تاریخی، و تطبیق داده‌ها با نظریه‌های اقتصادی مانند قانون «گرشام» و نظریه مقداری پول، بهره‌گرفته است. بنابر یافته‌های پژوهش، بحران پولی سلجوقیان نتیجه ترکیبی از عوامل داخلی (سیاست‌های ضرب سکه و تجمل‌گرایی) و خارجی (کاهش نقره و تراز تجاری منفی) بود که اقتصاد را به سمت معاملات پایاپای و فروپاشی سوق داد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


آملی، اولیاءالله(1348). تاریخ رویان، مصحح منوجهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابناثیر، عزالدین(1385/1965). الکاملفی التاریخ، بیروت: دارصار.
ابناسفندیار، (1366). تاریخ طبرستان، مصحح: عباس اقبال آشتیانى، تهران: پدیده خاور.
ابنبلخی، (1374). فارسنامه، مصحح: منصور رستگار فسایى، شیراز: بنیاد فارسشناسی.
ابنجبیر، محمد بن احمد (2008). تذکره بالاخبار عن الاتفاقات الاسفار، بیروت: دارالسویدی.
ابنحوقل، (1345).  صورۀ الارض، ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ابنخلدون، ( 1362). مقدمه ابن خلدون، محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
ابنرسته، (۱۳۸۰). الاعلاقالنفیسه، ترجمه و نطیق حسین قرهچانلو، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابنعبری، (1992). مختصر تاریخ الدول، تحقیق انطون صالحانی الیسوعی، بیروت: دار شرق.
ابنعدیم، (بی تا). بغیة الطلب فى تاریخ حلب‏، مصحح: سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
ابنقلانسی، حمزه بن اسد (1403). تاریخ دمشق، مصحح سهیل زکار، دمشق: دار حسان.
ابنجوزی، ( 1992م/ 1412ق ). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العالمیه، ج13.
ابنکثیر(1986). البدایه النهایه، بیروت: دارالفکر.
ابنفضلان (2535). سفرنامه ابنفضلان، ابوالفضل طباطبایی، تهران: انتشارات شرق.
ابنفقیه، عبدالله احمد (1416/1996). البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: دارالکتب.
ابنفهد، عمربن محمد (1403). اتحاف الوری باخبار امالقری، محقق فهیم محمد شلتوت، مکه: جامعه امالقری.
ابوشامه، عبدالرحمن بن اسماعیل(1422)، الروضتین فی تاریخ الدولتین، ابراهیم شمسالدین، بیروت: دارالکتب العالمیه.
ادریسی، محمدبنعبدالله (1409ق.). نزهة المشتاق، بیروت: عالمالکتب.
اصطخری، ابراهیم (1368). المسالک و الممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.بنیامین تودولایى،(بیتا) سفرنامه، ترجمه مهوش ناطق‏ تطیلى، بنیامین بن یونه‏‏ تهران: کارنگ‏.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی (1356). زبده‏النصره و نخبه العصره، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بیهقی، ابوالفضل(1374). تاریخ بیهقی، تصحیح علی اکبر فیاض، تهران: نشر علمی.
بنیامین تودولایى،(2002) سفرنامه، ترجمه مهوش ناطق‏ تطیلى، بنیامین بن یونه‏‏ تهران: کارنگ‏.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب (۱۳۷۲). ترجمه میرحسین شاه تصحیح و حواشی مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه پیام نور.
حسنزاده، اسماعیل (1386). «اصلاحات و بیثباتی سیاسی در دوره سلجوقی»، ادبیات و علوم انسانی اصفهان، دوره دوم، ش پنجاهم.
حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر (1380). زبده التواریخ، ترجمه رمضان علی روح اللهی، تهران: انتشارات ایل شاهسون بغدادی.
حکیم زجاجى، (1383). همایوننامه، تاریخ منظوم زجاجى‏، مصحح: على پیرنیا، تهران:  نشر آثار.
دمشقیمحمد (1382). نخبهالدهر، حمید طبیبیان، تهران: اساطیر.
الذهبی، شمسالدین محمد بن احمد (1993م/ 1413 ق). تاریخ اسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد (1408). التدوین فی اخبار قزوین، مصحح عزیزالله عطاردی قوچانی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
راوندی، محمد بن علی (1363). راحۀ الصدور آیه السرور، تصحیح محمد اقبال، تهران: انتشارات علمی.
زکار، سهیل (2007). تاریخ دمشق، دمشق: التکوین‏مکان.
سیرافی، سلیمان (1381). سلسلة التواریخ، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: اساطیر.
صدقی، ناصر (۱۳۸۸). آثار ضعف پولی در اقتصاد سیاسی دولت سلجوقیان، فرهنگ، ش۷۲، ص۱۰۳.
عمادالدین کاتب (1425). تاریخ دوله آل سلجوق، مصحح: مراد یحیی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
عینالسلطنه، قهرمانمیرزا (1374)، روزنامه خاطرات، تهران: اساطیر.
غزالی، محمد. (1384). احیاء العلوم الدین، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
طباخ، محمدراغب (1408). اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، حلب: دارالقلمالعربی.
قزوینی، زکریا بن محمد (۱۳۶۶). آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه عبدالرحمن شرف کندی، تهران: هزار.
قدامه بن جعفر، الخراج و الصناعه الکتابه، محقق محمد حسین زبیدی، دارالرشید للنشر، بغداد: 1981.
قلیزاده، فاطمه (1391). «سکههای سلجوقیان و بررسی گرایشهای سیاسی و مذهبی آنها» در قرن 5 ـ 8 ، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران.
قمی، ابوالرجاء (1363). تاریخ الوزراء، به کوشش محمد تقی دانشپژوه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چ اول.
ماجدی، علی؛ گلریز، حسن (۱۳۷۰). پول و بانک، مؤسسه بانکداری اسلامی.
ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد (1382). آیین حکمرانی، ترجمه حسین صابری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مطرزی (1979)، المغرب فی ترتیب المعرب، مصحح محمودفاخوری و عبدالحمید مختار، حلب: مکتبه اسامه بن زید.
مقریزی (۱۴۲۰ق). اغاثه الامه بکشف الغمه، تحقیق جمال الدین الشیال، ترجمه علی غلامی دهقی، مصر: مکتبه الثقافة الدینیه.
مناکسی(2003). رحله مناکسی، محقق محمد بوکبوط، بیروت: دارالسویدی.
نرشخی، ابوبکر(1363). تاریخ بخارا، ابونصر احمد بن نصر القباوی، تلخیص محمد بن زمر، تصحیح محمد تقی مدرس، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نعیمی دمشقی (1410). الدارس فی تاریخ المدارس، محقق: ابراهیم شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 13 تیر 1404