تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

جایگزینی دینار با مسکوکات مسین و پیدایش بحران پولی در دوره سلجوقی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

عضو هیات علمی گروه آموزشی تاریخ، دانشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دانشگاه قرهنگیان، تهران، ایران.

10.30465/sehs.2025.51239.2030
چکیده
دینار، واحد پایدار و با ارزش‌ترین پول در قلمرو سلجوقیان بود. با کاهش عرضه نقره، سلاطینِ سلجوقی با بهره‌مندی از غنایمِ فتوحات و مالیات، به ضرب دینار روی آوردند.آنها در اوج قدرت با تعیین استانداردهای سکه‌زنی و میزان عرضه طلا، وضعیت پولی را کنترل می‌کردند. بحران با کاهش ذخایر طلا، جایگزینی دینار با پول مسی، و پیامدهای اقتصادی این تغییرات پدیدار شد. پژوهش با این سوال روبروست: جایگزینی دینار طلا با مسکوکات مسی چگونه منجربه بحران پولی، افزایش تورم، و بی‌ثباتی اقتصادی در دوره سلجوقی شد؟ کاهش دسترسی به معادن نقره، توقف فتوحات، ذخیره‌سازی طلا توسط نخبگان، سیاست‌های نادرست ضرب سکه با خروج پول باارزش از گردش، موجب کاهش طلا، جایگزینی آن با مسکوکات کم‌عیار، افزایش ضرب مسکوکات مسین و نوسان‌های نرخ تسعیر شد که بحران پولی و تورم را تشدید کرد. مقاله از تحلیل تاریخی با تکیه بر منابع سکه‌شناسی، متون تاریخی، و تطبیق داده‌ها با نظریه‌های اقتصادی مانند قانون «گرشام» و نظریه مقداری پول، بهره‌گرفته است. بنابر یافته‌های پژوهش، بحران پولی سلجوقیان نتیجه ترکیبی از عوامل داخلی (سیاست‌های ضرب سکه و تجمل‌گرایی) و خارجی (کاهش نقره و تراز تجاری منفی) بود که اقتصاد را به سمت معاملات پایاپای و فروپاشی سوق داد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آملی، اولیاءالله(1348). تاریخ رویان، مصحح منوجهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن‏اثیر، عزالدین(1385/1965). الکامل‏فی التاریخ، بیروت: دارصار.
ابن‏اسفندیار، (1366). تاریخ طبرستان، مصحح: عباس اقبال آشتیانى، تهران: پدیده خاور.
ابن‏بلخی، (1374). فارسنامه، مصحح: منصور رستگار فسایى، شیراز: بنیاد فارس‏شناسی.
ابن‏جبیر، محمد بن احمد (2008). تذکره بالاخبار عن الاتفاقات الاسفار، بیروت: دارالسویدی.
ابن‏حوقل، (1345).  صورۀ الارض، ترجمه دکتر جعفر شعار، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
ابن‏خلدون، ( 1362). مقدمه ابن خلدون، محمد پروین گنابادی، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
ابن‏رسته، (۱۳۸۰). الاعلاق‏النفیسه، ترجمه و نطیق حسین قره‏چانلو، تهران: انتشارات امیرکبیر.
ابن‏عبری، (1992). مختصر تاریخ الدول، تحقیق انطون صالحانی الیسوعی، بیروت: دار شرق.
ابن‏عدیم، (بی تا). بغیة الطلب فى تاریخ حلب‏، مصحح: سهیل زکار، بیروت: دارالفکر.
ابن‏قلانسی، حمزه بن اسد (1403). تاریخ دمشق، مصحح سهیل زکار، دمشق: دار حسان.
ابن‏جوزی، ( 1992م/ 1412ق ). المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت: دارالکتب العالمیه، ج13.
ابن‏کثیر(1986). البدایه النهایه، بیروت: دارالفکر.
ابن‏فضلان (2535). سفرنامه ابن‏فضلان، ابوالفضل طباطبایی، تهران: انتشارات شرق.
ابن‏فقیه، عبدالله احمد (1416/1996). البلدان، تحقیق یوسف الهادی، بیروت: دارالکتب.
ابن‏فهد، عمربن محمد (1403). اتحاف الوری باخبار ام‏القری، محقق فهیم محمد شلتوت، مکه: جامعه ام‏القری.
ابوشامه، عبدالرحمن بن‏ اسماعیل(1422)، الروضتین فی تاریخ‏ الدولتین، ابراهیم شمس‏الدین، بیروت: دارالکتب العالمیه.
ادریسی، محمدبن‏عبدالله (1409ق.). نزهة المشتاق، بیروت: عالم‏الکتب.
اصطخری، ابراهیم (1368). المسالک و الممالک، به اهتمام ایرج افشار، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.بنیامین تودولایى،(بی‏تا) سفرنامه، ترجمه مهوش ناطق‏ تطیلى، بنیامین بن یونه‏‏ تهران: کارنگ‏.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی (1356). زبده‏النصره و نخبه العصره، ترجمه محمد حسین جلیلی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بیهقی، ابوالفضل(1374). تاریخ بیهقی، تصحیح علی اکبر فیاض، تهران: نشر علمی.
بنیامین تودولایى،(2002) سفرنامه، ترجمه مهوش ناطق‏ تطیلى، بنیامین بن یونه‏‏ تهران: کارنگ‏.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب (۱۳۷۲). ترجمه میرحسین شاه تصحیح و حواشی مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران: دانشگاه پیام نور.
حسن‏زاده، اسماعیل (1386). «اصلاحات و بی‏ثباتی سیاسی در دوره سلجوقی»، ادبیات و علوم انسانی اصفهان، دوره دوم، ش پنجاهم.
حسینی، صدرالدین ابوالحسن علی بن ناصر (1380). زبده التواریخ، ترجمه رمضان علی روح اللهی، تهران: انتشارات ایل شاهسون بغدادی.
حکیم زجاجى، (1383). همایون‏نامه، تاریخ منظوم زجاجى‏، مصحح: على پیرنیا، تهران:  نشر آثار.
دمشقی‏محمد (1382). نخبه‏الدهر، حمید طبیبیان، تهران: اساطیر.
الذهبی، شمس‏الدین محمد بن احمد (1993م/ 1413 ق). تاریخ اسلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، بیروت: دارالکتاب العربی.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد (1408). التدوین فی اخبار قزوین، مصحح عزیزالله عطاردی قوچانی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
راوندی، محمد بن علی (1363). راحۀ الصدور آیه السرور، تصحیح محمد اقبال، تهران: انتشارات علمی.
زکار، سهیل (2007). تاریخ دمشق، دمشق: التکوین‏مکان.
سیرافی، سلیمان (1381). سلسلة التواریخ، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: اساطیر.
صدقی، ناصر (۱۳۸۸). آثار ضعف پولی در اقتصاد سیاسی دولت سلجوقیان، فرهنگ، ش۷۲، ص۱۰۳.
عمادالدین کاتب (1425). تاریخ دوله آل سلجوق، مصحح: مراد یحیی، بیروت: دارالکتب العلمیه.
عین‏السلطنه، قهرمان‏میرزا (1374)، روزنامه خاطرات، تهران: اساطیر.
غزالی، محمد. (1384). احیاء العلوم الدین، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
طباخ، محمدراغب (1408). اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء، حلب: دارالقلم‏العربی.
قزوینی، زکریا بن محمد (۱۳۶۶). آثار البلاد و اخبار العباد، ترجمه عبدالرحمن شرف کندی، تهران: هزار.
قدامه بن جعفر، الخراج و الصناعه الکتابه، محقق محمد حسین زبیدی، دارالرشید للنشر، بغداد: 1981.
قلی‏زاده، فاطمه (1391). «سکه‏های سلجوقیان و بررسی گرایش‏های سیاسی و مذهبی آنها» در قرن 5 ـ 8 ، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تهران.
قمی، ابوالرجاء (1363). تاریخ الوزراء، به کوشش محمد تقی دانش‏پژوه، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چ اول.
ماجدی، علی؛ گلریز، حسن (۱۳۷۰). پول و بانک، مؤسسه بانکداری اسلامی.
ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد (1382). آیین حکمرانی، ترجمه حسین صابری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مطرزی (1979)، المغرب فی ترتیب المعرب، مصحح محمودفاخوری و عبدالحمید مختار، حلب: مکتبه اسامه بن زید.
مقریزی (۱۴۲۰ق). اغاثه الامه بکشف الغمه، تحقیق جمال الدین الشیال، ترجمه علی غلامی دهقی، مصر: مکتبه الثقافة الدینیه.
مناکسی(2003). رحله مناکسی، محقق محمد بوکبوط، بیروت: دارالسویدی.
نرشخی، ابوبکر(1363). تاریخ بخارا، ابونصر احمد بن نصر القباوی، تلخیص محمد بن زمر، تصحیح محمد تقی مدرس، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
نعیمی دمشقی (1410). الدارس فی تاریخ المدارس، محقق: ابراهیم شمس الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.

  • تاریخ دریافت 24 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 13 تیر 1404