تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

الاهیاتِ اقتصادی در اندیشه های سیدجمال الدین واعظ اصفهانی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

دکتری جامعه‌شناسی فرهنگی,دانشگاه گیلان

10.30465/sehs.2025.48685.1978
چکیده
یکی از پیش زمینه های انقلابِ مشروطه ایران برآمدنِ گفتاری الاهیاتی بود که بر اقتصاد و سیاستِ آن روزگار تاثیر می گذاشت. ضعف و ناتوانی اقتصادی ایران در برابرِ سرمایه داری گسترش یابنده جهانی در عصرِ امتیازات و خصوصا با امتیازِ تنباکو عیان گشت و به اوجِ خود رسید. رخداد تنباکو صف بندی الاهیات در برابرِ استبداد و استعمار بود. بعد از نهضتِ تنباکو و به پیوستِ آن، گونه ای از الاهیاتِ اقتصادی شکل گرفت که داعیه اش خودکفاییِ اقتصادی در برابرِ بیگانگان، تکیه بر تولیدِ ملی، تاکید بر فرهنگِ کار و تولید ثروت بود. آموزه های آن بی شباهت به آموزه های مذهبِ پروتستان و کنشِ معطوف به رستگاری اینجهانی مومنان و نیز تاثیرِ آن در شکل گیری سرمایه داری و بنگاه های تولیدی غربی نبود. در اینجا هم نظیر آنچه که بر جنبشِ پروتستانتیسم رفت، شاهد شکل گیری گونه ای از الاهیاتِ اقتصادی هستیم که هدف خود را رستگاری اینجهانی و خودکفایی مومنان اعلام می کند. این مقاله با بهره از روش تحلیلی و تبینی ماکس وبر در خصوص آموزه های پروتستانتیسم و شرایطِ امکانِ ظهورِ بنگاه های کسب و کارِ سرمایه دارانه در غرب، تاثیرِ الاهیاتِ اقتصادی سیدجمال الدین واعظ اصفهانی بر شکل گیری کنشی اقتصادی و تجسمِ عینی آن در تاسیسِ «شرکتِ اسلامیه» را مورد بررسی قرار می دهد.

کلیدواژه‌ها


آدمیت، فریدون(1362) امیرکبیر و ایران، تهران: شرکتِ سهامی انتشاراتِ خوارزمی.
آدمیت، فریدون..(1360) شورش بر امتیازنامه رژی، تهران: انتشارات پیام.
آدمیت، فریدون، ناطق، هما(1356) افکارِ اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثارِ منتشر نشده دوران قاجار، تهران: نشرآگاه.
آژند، یعقوب(1376)قیام تنباکو، تهران: کتابهای شکوفه، وابسته به موسسه انتشاراتِ امیرکبیر.
اصفهانی، میرزا محمد حسین(1325) روزنامه الجمال، پنج شنبه 13 صفرالمظفر 1325، سال اول، شماره 3.
آگامبن، جورج(1401) ملکوت و شکوه، درباره تبارشناسی الاهیاتی اقتصاد و حکومت، ترجمه یحیی صنعتی، تهران: نشرِایماژ.
اتحادیه، منصوره(1361) پیدایشِ و تحول احزابِ سیاسی مشروطیت، چاپ اول، تهران:نشرگستره.
بشیریه، حسین(1366) مبانی جامعه شناسی مذهبی وبر(1)،مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ۱۳۶۶ شماره ۲۳.
بندیکس، راینهارد(1383)سیمای فکری ماکس وبر، ترجمه محمود رامبد، تهران: انتشاراتِ هرمس.
جمال زاده، سیدمحمد علی(1335)گنج شایگان یا اوضاعِ اقتصادی ایران، برلین: از سلسله انتشاراتِ اداره کاوه.
عیسوی، چارلز(1362)تاریخِ اقتصادیِ ایران(عصرِ قاجار،1332-1215 هجری قمری)، ترجمه یعقوبِ آژند، چاپ اول، تهران: نشرِ گستره.
واعظ، سیدجمال الدین(1353)لباس التقوا، به کوششِ صادق سجادی و هما رضوانی، تهران: نشر تاریخ ایران.
وبر، ماکس(1385) اخلاقِ پروتستانی و روح سرمایه داری، مترجمان عبدالکریم رشیدیان و پریسا منوچهری کاشانی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
وبر، ماکس(1397)روش شناسیِ علومِ اجتماعی، ترجمه حسنِ چاوشیان، چاپِ هفتم، تهران، نشرِ مرکز.
یغمایی، اقبال(2537)شهید راه آزادی، سیدجمالِ واعظِ اصفهانی، با مقدمه  سید محمد علی جمالزاده، دکتر باستانی پاریزی، تهران: انتشاراتِ توس.
پرورش، محمدعلی (1316) روزنامه ثریا، سال اول ، مصر. شماره 33، صفحه 11.
پرورش، محمدعلی (1316) روزنامه ثریا، سال اول، مصر، شماره 50، صفحه 16.
پرورش، محمدعلی (1316) روزنامه ثریا، سال اول، مصر، شماره 47، صفحه 2و1.
پرورش، علی محمد(1318) روزنامه پرورش ، شماره 23، ص13و14.
تبریزی، میرزا مهدی خان(1317)روزنامه حکمت، 1ربیع الثانی 1317: 10و8.
ترابی فارسانی، سهیلا(1392)برآمدنِ سرمایه داری نوین ایرانی: بررسی موردی شرکتِ اسلامیه، تاریخ اسلام و ایران دوره جدید زمستان ۱۳۹۲ شماره ۲۰ (پیاپی ۱۱۰).
جواهرکلام، علی(1350) سیدجمال الدین اصفهانی، نشریه ارمغان، دوره چهلم، شماره ،1فروردین ،1354ص 56.
حایک، مریم(1395)تحلیلی بر شرکتِ اسلامیه، تجربه اقتصادِ مقاومتی در ایرانِ دوره قاجار،پژوهشنامه تاریخ سال دوازدهم زمستان 1395 شماره 45
حسینی تهرانی، جلال الدین(1317) روزنامه حبل المتین ، کلکته، شماره 18 صفحه 16.
حسینی تهرانی، جلال الدین(1321) روزنامه حبل المتین، کلکته، شماره 19 صفحه 17.
زمانی، مهدی(1401)عناصر اصلی مورد تأکید سید جمال الدین واعظ اصفهانی در روزنامه الجمال، پژواک جامعه سال سوم بهار و تابستان 1401 شماره 1.
شاکری، خسرو( 1402) پیشینههای اقتصادی - اجتماعی جنبشِ مشروطیت و انکشافِ سوسیال دموکراسی در آن عهد، تهران: اختران.
فراهانی، ادیب الممالک(1318) روزنامه ادب، 20 ذیحجه 1318، مشهد ، شماره 16، سال اول صفحه 126و125.
کوزر، لیوئیس(1372)زندگی و اندیشه بزرگانِ جامعه شناسی،ترجمه محسن ثلاثی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات علمی.
مجدالاسلام کرمانی، احمد(1347) سفرنامه کلات، فصلی از تاریخ انقلابِ مشروطیت ایران، انتشاراتِ دانشگاه اصفهان.
ملک زاده، مهدی(1383) تاریخ انقلابِ مشروطیتِ ایران، جلد اول، تهران: انتشاراتِ سخن.

  • تاریخ دریافت 26 فروردین 1403
  • تاریخ بازنگری 08 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 30 دی 1403