تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

استبداد و فساد مالی: تحرّکات اقتصادی رشیدیان‌ها طی دوره پهلوی دوم

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 دانش آموخته دکتری و پژوهشگر تاریخ معاصر

3 استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.

10.30465/sehs.2025.50147.2013
چکیده
این مقاله با هدف بررسی رابطه میان نوع حکومت سیاسی با کُنش‌های اقتصادی در یک کشور، سعی کرده است با تمرکز بر انواع تکاپوهای مالی یکی از خانواده‌های متنفّذِ دوره حکومت پهلوی، اثرات ماهیّت ساختار سیاسی اقتدارگرا بر اقتصاد یک کشور، بویژه طبقات حاکمه جامعه را واکاوی نماید، چنان‌که در چارچوب روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع درجه یک و اسناد معتبر تاریخی درصدد پاسخ به این سوال می‌باشد که تکاپوهای رشیدیان‌ها در حوزه اقتصاد ایران بمنظور کسب منافع مالی طی دوره پهلوی دوم بر چه مکانیسم‌هایی استوار بود؟ نتایج پژوهش حکایت از این دارد که اعضای خانواده مزبور بخاطر حضور در حلقه‌ وفاداران به حاکمیّت و در نتیجه وصل بودن به هسته اصلی قدرت، توانستند از امتیازاتی که عمدتاً رژیم‌های متمرکز خودکامه در اختیار خودی‌های و حامیانشان قرار می‌دهند، بهره کافی را ببرند، چنانکه از طریق اقتصاد زیرزمینی و در پیش گرفتن اقدامات غیرقانونی در قالب عمدتاً رانتخواری، دلّالی و کلاهبرداری، سرمایه اقتصادی چشمگیری طی سه دهه بدست آوردند، تا آنجا که نه تنها از طبقه متوسّط کاملاً فاصله گرفته، بلکه حتّی در پایان حکومت پهلوی بعنوان یکی از خانواده‌های بسیار ثروتمند و الیگارش ایرانی محسوب می‌شدند.

کلیدواژه‌ها


آقایان، فلیکس(1986) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی،مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی، 5مارس1986،نوارشماره 2.
آرامش، احمد(1371)پیکار من با اهریمن، به‏کوشش:خسرو آرامش، تهران: فردوسی.
ابتهاج، ابوالحسن(1371) خاطرات، به‏کوشش:علیرضا عروضی،جلد‏۱، تهران‏:علمی‏.
الموتی، مصطفی(1369) ایران در عصر پهلوی،ج8 ، لندن:بی‏نا.
الموتی، مصطفی(1370) ایران در عصر پهلوی،ج‏۱۰، لندن‏:بی‏نا.
الموتی، مصطفی(1370) ایران در عصر پهلوی،ج‏11، لندن‏:بی‏نا.
برومند،عبدالرحمن(1984و1985)تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش:حبیب لاجوردی،مصاحبه‏کننده:ضیا صدقی،6مارس1984، نوار شماره1 و 3ژوئن1985،نوار شماره2.
پاداش، علی(1396) چگونگی تشکیل بانک اعتبارات تعاونی و توزیع (خاطرات روزنامه نگاری) ماهنامه کتابستان، شماره13.
تبرائیان، صفاالدین(1377) سراب یک ژنرال، تهران: موسسه تاریخ معاصر.
جعفری، شعبان(1381) خاطرات، به کوشش: هما سرشار، تهران‏:ثالث.
خامه‏ای، انور(1372) خاطرات سیاسی، تهران‏:نشر گفتار: نشر علم‏.
خسروانی، عطالله(1983)تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی،5مارس1983، نوارشماره2.
درخشانی، علی‏اکبر(1994). خاطرات، بی‏جا:خانواده درخشانی.
دلدم، اسکندر(1380) خاطرات من و فرح پهلوی، جلد1و2، تهران: به آفرین.
ریاحی، منوچهر(1371) سراب زندگی، جلد‏۱، تهران‏:دانشگاه تهران‏.
سررشته، حسینقلی(1367) خاطرات من: تهران: حسینقلی سررشته.
سعیدی فیروزآبادی(1382) خاطرات، به‏کوشش: محمدحسن میرحسینی،یزد:دانشگاه یزد.
شهبازی، عبدالله(1370) ظهوروسقوط سلطنت پهلوی:جستارهایی از تاریخ معاصر ایران، جلد2، تهران:اطلاعات.
شرکا، جلیل(1392) اسرار دهه50: ناگفته های جلیل شرکا از رکود اقتصادی،،مصاحبه کننده:طاهری و نوروزیان، مجله تجارت فردا،شماره 66 .
طلوعی، محمود(1372) بازیگران عصر پهلوی از فروغی تا فردوست، جلد‏۲، تهران‏:علم‏.
طوفانیان، حسن(1985)تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده: ضیاء صدقی،9مه1985،نوارشماره 4.
عالیخانی،علینقی(1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده: حبیب لاجوردی، 8نوامبر1985،نوار شماره 5.
عمیدی نوری، ابوالحسن(1384)یادداشت‏های یک روزنامه نگار، به‏کوشش: حدیدی وفرهمند، جلد2، تهران: موسسه تاریخ معاصر ایران.
علم، امیراسداله(1371)گفتگوهای من با شاه، جلد2، تهران‏:طرح نو‏.
فرمانفرماییان،خداداد(1983) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی،مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی، 19ژانویه 1983،نوارشماره16.
فرمانفرماییان، منوچهر(1373) از تهران تا کاراکاس: نفت و سیاست در ایران، تهران‏:نشر تاریخ ایران.
قشقایی،محمدناصر(1983)تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی،مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی،3فوریه1983،نوارشماره7.
گنجی، ندا و شادی معرفتی(1392)«داستان53نفر: وقتی باد سرمایه آنها را برد»، مجله تجارت فردا، شماره21.
گذشته چراغ راه آینده است(1361) تاریخ ایران در فاصله دو کودتا ‏۱۳۳۲ ـ ‏۱۲۹۹، تهران‏: ققنوس.
محوی، ابوالفتح(1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی،مصاحبه کننده:حبیب لاجوردی26آوریل 1985.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 8آبان 1322، دوره سیزدهم، نشست211.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 18تیر1323، دوره چهاردهم، نشست 44.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،18خرداد1323، دوره چهاردهم نشست 35.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی ، 29مرداد 1323، دوره چهاردهم، نشست55.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 3دی 1323، دوره چهاردهم، نشست 84.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 31مرداد1323، دوره چهاردهم، نشست 56.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 10اسفند 1323، دوره چهاردهم، نشست 110.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 2آبان1324، دوره چهاردهم، نشست 155.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، 20دی1324، دوره چهاردهم، نشست 179.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره چهاردهم، 6خرداد 1324،نشست127.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،28اردیبهشت1329، دوره شانزدهم، نشست 25.
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی،5آذر1343، دوره بیست و یکم، نشست 120.
موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی(1368) تاریخ معاصر ایران:مجموعه مقالات، جلد3، تهران: موسسه مطالعات فرهنگی.
مهبد، احمد(1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی، 28آوریل 1985،نوار شماره 6 و 30 اوریل 1985،نوار شماره9.
مهر، فرهنگ(1984)تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده:حبیب لاجوردی، 4ژوئن1984،نوار شماره9 و ،22ژانویه1986،نوار شماره10.
موسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی(1368) تاریخ معاصر ایران:مجموعه مقالات، جلد۱، تهران: موسسه مطالعات فرهنگی.
مهدی‏نیا، جعفر(1368) ‏زندگی سیاسی رزم آرا، تهران‏: پانوس،پاسارگارد‏.
نجاتی، غلامرضا(1377) مصدق:سال‏های مبارزه و مقاومت، جلد2، تهران: رسا.
نجمی، ناصر(1370) از سیدضیاء تا بازرگان:دولت‏های ایران ازکودتای سوم اسفند‏۱۲۹۹ تا آذر ‏۱۳۵۸، ج1، بی‏جا‏: ناصرنجمی.
وودهاوس، سی ام(1364)عملیات چکمه، مترجم: فرحناز شکوری، تهران: نشر نو.
هاشمی،منوچهر(1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده: حبیب لاجوردی،17اکتبر 1985،نوارشماره 13.
یگانه،محمد(1985) تاریخ شفاهی ایران در دانشگاه هاروارد به‏کوشش حبیب لاجوردی، مصاحبه‏کننده: ضیاء صدقی، 9 جولای 1985،نوار شماره9 و 16جولای 1985،نوار شماره15 .
منابع اسنادی
اسناد منتشرشده
اسناد اشغال ایران، جلدهای اول، چهارم و پنجم، گرداوری و ترجمه: فیروزی،سلیمانی وصفار، تهران: موسسه مطالعات تاریخ معاصر،1403ش.
اسناد لانه جاسوسی آمریکا، جلدهای دوم، هفتم و هشتم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‏های سیاسی، 1386ش.
اتفاقات تاریخی به روایت اسناد ساواک، کتاب اول، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1386ش.
پهلوی‏ها:خاندان پهلوی به روایت اسناد، به‏کوشش:فرهاد رستمی، جلد2، تهران:موسسه مطالعات تاریخ معاصر، 1387ش.
دکتر علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1379ش.
رشیدیان‏ها به روایت اسناد ساواک، جلدهای1-3، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1389ش.
سپهبدمهدیقلی علوی مقدم به روایت اسناد ساواک، تهران: مرکز اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، 1383ش.
اسناد منتشرنشده
استادوخ(مرکز اسناد و تاریح دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران):
شماره راهنما سال1320،کارتن 15،پرونده 39،شماره 27.
ساکما(سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران):
شناسه سند  2704/210
شناسه سند  528/298
شناسه سند 7605/310
مُتما(موسسه تاریخ معاصر ایران):
شماره راهنما 63903-0-0پ
شماره راهنما 1-3011-139پ
شماره راهنما  91-8-146ر
شماره راهنما  59-6-146ر 
شماره راهنما  91-8-146ر
شماره راهنما  3-23-146ر
شماره راهنما  87-9-146ر
شماره راهنما  24-10-146ر
شماره راهنما  25-10-146ر
شماره راهنما  15-23-146ر.
شماره راهنما  118- 3034- 4513ش
شماره راهنما  32 2017-4513ش
شماره راهنما  80-2004-127م
شماره راهنما  96-9-144م.
نشریات ادواری
اطلاعات سالانه، جلد10، سال 1348
بانک و اقتصاد، شماره110، آذر1389
بورس، شماره37، شهریور 1345
حقوق مردم، شماره 31، بهار 1352
حقوق مردم، شماره42، زمستان 1354
کیهان سال، جلد7 ، سال 1347
گیلان امروز، شماره 6087، تیر 1401. 

  • تاریخ دریافت 11 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 19 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 19 فروردین 1404