تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

روایت ملیت در شرکت نفت ایران و انگلیس (1332-1287 ش/1953-1908 م)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای رشته تاریخ ایران پس از اسلام، دانشگاه خوارزمی

2 دانشگاه خوارزمی

3 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی

4 دانشیارگروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی

10.30465/sehs.2025.49506.1994
چکیده
در چرخه صنعت نفت، سرمایه‌گذاری بر روی نیروی انسانی و امور مربوط به جذب کارکنان هدف‌گذاری شده است و همواره به صورت جزئی جدایی‌ناپذیر، این صنعت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

با کشف نفت در مسجدسلیمان (۱۲۸۷ ش/۱۹۰۸ م) و ساخت پالایشگاه در آبادان، مسئله استخدام گسترده نیروی کار، به یکی از جدی‌‌ترین چالش‌های پیش روی شرکت نفت ایران و انگلیس بدل شد. این امر، موجب اشتغال‌زایی و حضور جمعیتی متشکل از اقوام و ملیت های گوناگون با جایگاه های اجتماعی و شغلی متفاوت در حوزه های نفتی جنوب ایران شد.

نیروهای ایرانی که با صنعت نفت آشنا نبودند، پس از استخدام، در مشاغل غیرفنی شرکت نفت و به موازات نیروهای ایرانی، خارجی‌ها با شرایط بهتر، در مشاغل فنی و نیمه‌فنی مشغول به کار شدند. با افزایش به کارگیری نیروهای غیرایرانی، موضوع ایرانی شدن نیروی کار که در امتیازنامه دارسی نیز آمده بود، مطرح و با تمدید قرارداد در سال ۱۳۱۲ ش/۱۹۳۳ م. با جدیت بیشتری پیگیری شد.

اساس این نوشتار بر این محور است که به شیوه توصیفی-تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسناد معتبر، به ملاحظه در خاستگاه اجتماعی و هویّت ملی کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس در سالهای ۱۳۳۲-۱۲۸۷ ش/۱۹۵۳-۱۹۰۸ م. بپردازد؛

یافته‌های پژوهش، بیانگر این است که هویّت ملی کارکنان شرکت نفت ایران و انگلیس، با مواد قرارداد دارسی مغایر بوده و در پی اعتراضات و آموزش متخصصین ایرانی، به ایرانی‌سازی تدریجی نیروی کار منتج شد.

کلیدواژه‌ها


اسناد
مرکز اسناد پژوهشگاه نفت ری، ۲۴۳۰۴
مرکز اسناد پژوهشگاه نفت ری، ۴۱۱۹۸
مرکز اسناد پژوهشگاه نفت ری،  ۱۸۱۹۸۸
مرکز اسناد پژوهشگاه نفت ری، ۱۰۱۹۷۸
ساکما، ۲۶۷۵۴-۲۴۰
ساکما، ۴۶۷۶-۲۴۰
ساکما، ۰۱۴۷۸۳-۲۴۰
ساکما، ۲۴۸-۲۴۰
ساکما، ۰۰۰۳-۰۰۰۲-۰۴۰۳۴۹-۳۱۰
ساکما، ۰۰۰۳-۰۱۰۳۱۸-۳۱۰
ساکما، ۲۰۷۳۱۵۷-۲۴۰
ساکما، ۰۱۴۶۵۱-۲۴۰
ساکما، ۰۰۰۶-۰۰۰۵-۰۰۰۴-۰۱۰۳۱۸-۳۱۰
ساکما، مرکز اسناد اصفهان، ۲۳۳۴-۲۳۱
کتاب
اتابکی، تورج (۱۳۹۰)، دولت و فرودستان (فراز و فرود تجدد آمرانه در ترکیه و ایران)، ترجمه آرش عزیزی، تهران: ققنوس.
اتابکی، تورج (۱۴۰۰)، تاریخ فرودستان: جستارهایی در تاریخ اجتماعی کارگری و ملی ایران، ترجمه یوسف صفاری، تهران: چشمه.
احسانی، کاوه (۱۴۰۲)، محیط مصنوع و شکل‏گیری طبقه کارگر صنعتی (تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران ۱۳۲۰-۱۲۸۷)، ترجمه مارال لطیفی، تهران: ‏شیرازه کتاب ما.
اداره آموزش عقیدتی سیاسی ستاد نمایندگی ولی فقیه در سپاه (۱۳۸۰)، تاریخ سیاسی معاصر ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
اداره کل آرشیو، اسناد و موزه دفتر رئیس‏جمهور (۱۳۸۷)، نفت در دوره رضاشاه؛ تجدیدنظر در امتیازنامه دارسی (قرارداد ۱۹۳۳)، زیرنظر یعقوب آژند و دیگران، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات.
اشرف، احمد و علی بنوعزیزی (۱۳۸۷)، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه:‏ سهیلا ترابی فارسانی، تهران:‏ نیلوفر.
افتخاری، یوسف (1370)، خاطرات دوران سپری شده، ۱۲۹۹ تا ۱۳۲۹، به کوشش: کاوه بیات و مجید تفرشی، تهران.
پاکدامن، ناصر (۱۳۵۰-۱۳۴۹)، مسائل اقتصادی ایران، کشاورزی، قالی‏بافی، نفت، تهران: دانشگاه تهران.
پژوهش گروهی: جامی (۱۳۶۲)، گذشته چراغ راه آینده است، تهران: نیلوفر.
پیرنیا، حسین (۱۳۳۱)، ده سال کوشش در راه حفظ و بسط حقوق ایران در نفت، ۱۳۳۰-۱۳۲۱، تهران: ‏چاپخانه دانشگاه.
تالبوت ویلسون، آرنولد (1394)، سفرنامة ویلسون در جنوب غربی ایران، ترجمه و توضیحات علی‏محمد ساکی، به‏کوشش فریبرز ساکی‏مهر، خرم‏آباد: شاپورخواست.
دریابندری، نجف (۱۳۹۴)، سال‏های جوانی و سیاست؛ خاطرات نجف دریابندری، به کوشش حسین میرزائی، تهران:‏ آبادان.
رائین، اسماعیل (۱۳۵۸)، اسرار خانه سدان، تهران: ‏امیرکبیر.
رونق، محمدطاهر (۱۳۷۴)، تاریخ مسجدسلیمان و ناگفته‏هایش، بازنویس متن: عبدالمجید علوی شوشتری، اهواز: معتبر، 1394.
رنّاسی، احمد (۱۳۶۳)، ملی شدن صنعت نفت در سراسر ایران، فرانسه:‏ پاریس.
رهبریان، مایک‏ (۲۰۱۶)، معمای نفت و تغییر رژیم ایران، امریکا:‏ شرکت کتاب.
ساتن، الول (۱۳۷۲)، نفت ایران، ترجمه رضا رئیس طوسی، تهران:‏ صابرین.
شاملو، احمد (۲۰۰۷)، کتاب جمعه، جلد ۱، دانشگاه میشیگان: مازیار، از ۳۶-۳۳.
شمشیری، مهدی (۲۰۱۱)، پنج ترور تاریخی، راه‏گشای صدارت مصدق،  آمازون هلند.
شودران، بنجامین (۱۳۵۲)، خاورمیانه، نفت و قدرتهای بزرگ، ترجمه عبدالحسین شریفیان، تهران:‏ فرانکلین.
عباسی شهنی، دانش (۱۳۷۴)، تاریخ مسجد سلیمان، تهران: هیرمند.
عیسوی، چارلز (۱۳۶۲)، تاریخ اقتصادی ایران در دوره قاجار، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره.
فاتح، مصطفی (۱۳۳۵)، پنجاه سال نفت ایران، تهران: شرکت سهامی چهر.
فاتح، مصطفی (۱۳۸۴)، پنجاه سال نفت ایران، تهران: علم، ۱۳۸۴.
فخیمی، قباد (۱۳۸۷)، سی سال نفت ایران، از ملی شدن تا انقلاب اسلامی، تهران:‏ مهراندیش.
فرمانفرمائیان، منوچهر و رخسان فرمانفرمائیان (۱۳۷۷)، خون و نفت، ترجمه ‏مهدی حقیقت‏خواه، تهران: ققنوس.
کاتوزیان، محمدعلی (۱۳۷۸)، مصدق و نبرد قدرت در ایران تهران:‏ مرکز.
لهسائی‏زاده، عبدالعلی (۱۳۸۳)، جامعه‏شناسی آبادان. تهران: کیان‏مهر.
محمودی، جلیل و ناصر سعیدی (1381 شوق یک خیز بلند، تهران: قطره.
مستوفی، آرمان (۲۰۲۲)، حکم می‏کنم، امریکا: شرکت کتاب.
معتقدی، ربابه (۱۳۹۸)، نفت و زندگی: تأثیر صنعت نفت بر تحولات اجتماعی مناطق نفت‏خیز (۱۲۸۷-۱۳۰۴شمسی)، تهران: وزارت نفت، اداره کل روابط عمومی.
مکی، حسین (۱۳۷۷)، کتاب سیاه، سالهای نهضت از نهم اسفند ۱۳۳۱ تا مرداد ۱۳۳۲، ج ۱، تهران:‏ علمی.
منتخبی از اسناد حکومتی عبدالحسین میرزا فرمانفرما (۱۳۹۴)، نفت چیاسرخ کرمانشاه: به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی)، منصوره، اسماعیل شمس، سعید روحی، تهران: تاریخ ایران
موحد، محمدعلی (۱۳۷۸). خواب آشفته نفت و دکتر مصدق و نهضت ملی ایران، تهران: ‏کارنامه.
میزانی (جوانشیر)، فرج‏الله (۱۳۸۹)، حماسه ۲۳ تیر، تهران:‏‏ چاوشان نوزایی کبیر.
نگهبان، عبدالأمیر (۱۳۰۶)، اطلاعات مهم راجع به اوضاع طبیعی و فلاحتی خوزستان، تهران:‏ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای ملی.
واترمن، پیتر (۱۳۵۸)، کارگران در جهان سوم، ترجمه ر. مان، تهران: گسترده.
وزیری، شاهرخ (۱۳۸۰)، نفت و قدرت در ایران (از قنات تا لوله)، ترجمه مرتضی ثاقب‏فر، تهران: عطائی.
وطنخواه ، مصطفی (۱۳۸۰)، موانع تاریخی توسعه‏نیافتگی در ایران، تهران:‏ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ولی‏زاده، ایرج (۱۳۹۱)، انگلو و بنگلو در آبادان، تهران:‏ سیمیا هنر.
ویلسون، آرنولد (۱۳۶۳)، سفرنامه ویلسون یا تاریخ سیاسی و اقتصادی جنوب غربی ایران، ترجمه حسین سعادت‏نوری، تهران:‏ وحید.
فلور، ویلم (1401)، طبقۀ کارگران و صنعت در ایران 1320- 1229، ترجمۀ رضا آذین، بوشهر: خزه.
هالیدی، فرد (۱۳۵۸)، دیکتاتوری و توسعه سرمایه‏داری در ایران، ترجمه فضل‏الله نیک‏آئین، تهران: امیرکبیر.
یعقوبی‏نژاد، علی (۱۳۷۳)، رئیس نفت، تهران: یادواره کتاب.
مقالات
آبراهامیان، یرواند (۲۰۰۵)، «کودتای ۱۹۵۳ در ایران»، مجموعه مقالات کنفرانس تجربه دولت مصدق در چشم‏انداز آینده ایران، به کوشش هوشنگ کشاورز صدر و حمید اکبری، بی‏جا: پاژن.
آفاجان، سرهان (1402)، «بازنگری فعالیت کارگری در ایران یادداشت هایی چند در باب اعتصاب کارخانه وطن در سال ۱۳۱۰«، ترجمه عرفان آقایی و هیمن رحیمی، نقد اقتصاد سیاسی، اردیبهشت 1402.
اتابکی، تورج (۱۳۹۵)، «دور از دیار، در دیاری نو»، ترجمة شهرام غلامی، نشریه مردم‏نامه، شماره ۱، از ۱۱ تا ۴۲.
معتقدی، ربابه، محمدامیر شیخ نوری و تورج اتابکی (۱۳۹۲)، «صنعت نفت و تحول جمعیتی و شغلی در مناطق نفت‏خیز جنوب ایران»، نشریه تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال سوم، شماره دوم.
بیات، کاوه (۱۳۸۴)، «در کنار، یا برکنار از کارگران ایران: (آبادان، اردیبهشت 1308)»، نشریه گفتگو، شمارۀ 44، از 69- 86.
چند خبر (۱۳۳۰)، ادبیات و زبانها، نشریه یغما، خرداد ۱۳۳۰، شماره ۳۷، از ۱۴۲ تا ۱۴۸.
چند خبر (۱۳۳۵)، ادبیات و زبانها، نشریه یغما، فروردین ۱۳۳۰، شماره ۳۵، از ۴۷ تا ۴۸.
کشتمند، ناهید و شمس‏الدین امرایی (۱۳۹۴)، «بررسی قرارداد نفت دارسی بر اساس اسناد نویافته»، نشریه:‏ تاریخ‏نامه خوارزمی، سال دوم، شماره ۸، از ۸۹ تا ۱۰۸.
 
Admiralty Fleet Orders (1945), jornal of the royal naval medical service, 3992-4057.
روزنامه
روزنامه کارگران ایران، ۲۱/۱۲/۱۳۲۸، شماره ۸۱.
روزنامه ندای جنوب، 1328 و 1329، شماره  ۴.
روزنامه اخبار هفته، 13/05/۱۳۲۹، شماره 195.
متفرقات
اساسنامه شرکت ملی نفت ایران، ۵/۹/1331، شماره ۱۳۹۶۰.

  • تاریخ دریافت 30 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 01 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 28 اسفند 1403