1
دانشیار گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران- ایران
2
گروه تاریخ، دانشکده ادبیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
10.30465/ehs.2026.55059.2112
چکیده
تجارتبرده در خلیجفارس طی سدههای18-19م، از عرصههای سیاستگذاری و مداخله کمپانیهندشرقی و دولتبریتانیا در منطقه بهشمارمیرود. اهمیت راهبردی خلیجفارس در پیوند مسیرهای تجاری اقیانوسهند، شرقآفریقا و شبهقارههند، موجب آن شد تا مسئله تجارتبرده بهتدریج بهیکی از محورهای اصلی حضور و نفوذ بریتانیا تبدیل شود و معاهدات گوناگونی میان بریتانیا و دولتها و شیوخمحلی خلیجفارس بهامضا برسد. پژوهش پیشرو، باتکیه بر اسناد گردآوریشده در کتاب «معاهدات، توافقنامهها، و تعهدنامههای میان کمپانیهندشرقی و شاهزادگانمحلی، حکام و دولتها در غرب هندوستان، دریایسرخ و خلیجفارس؛ و میان دولت عالیه بریتانیا و ایران،پرتغال و ترکیه» نوشته هیو توماس(1851)، بهدنبال پاسخ به این پرسش است: «فعالیت کمپانیهندشرقی در تجارتبرده در خلیجفارس، چه نقشی در افزایش نفوذ و محدوده حضور بریتانیا در منطقه داشته و این فعالیت چگونه در معاهدات بازتاب یافتهاست؟» این پژوهش بااستفاده از روش تحلیلمحتوا بهبررسی ساختار، مفاهیم، مضامین محوری و مفاد معاهدات کتاب یادشده، میپردازد. یافتههای پژوهش، نشاندهنده آن است که بریتانیا با بهرهگیری از ابزار کنترل و نظارت بر تجارتبرده و ازطریق انعقاد معاهدات تجاری-دریایی با حکاممحلی، توانست زمینه افزایش حضور نظامی خود و کمپانیهندشرقی در خلیجفارس را فراهمسازد. این روند در نهایت بهگسترش نفوذ سیاسی،تجاری و نظامی بریتانیا در منطقه انجامید و موقعیت این قدرت را در ساختار مناسبات خلیجفارس تقویتنمود.
