گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
10.30465/ehs.2026.54580.2099
چکیده
تاریخنگاری مالی ایرانِ اواخر قاجار، استقراض خارجی را عمدتاً در قالب فشار قدرتهای خارجی یا ضعف ساختاری دولت توضیح داده و کمتر بررسی کرده است که وامگیری خارجی چگونه به رویهای پایدار در تأمین مالی دولت و بازتولید بحران مالی بدل شد. این پژوهش با تکیه بر اسناد آرشیو وزارت خارجۀ بریتانیا، مکاتبات دیپلماتیک، اسناد بانک شاهی و خاطرات رجال، و با روش توصیفیـتحلیلی و رویکرد تاریخنهادی، میپرسد استقراض خارجی در فاصلۀ ۱۲۷۱ تا ۱۲۸۵خ چگونه از تدبیری اضطراری به سازوکاری پایدار در تأمین مالی دولت بدل شد و چه نسبتی با حاکمیت مالی آن پیدا کرد. استدلال مقاله آن است که تکوین دولت بدهکار حاصل پیوند بحران مالی داخلی، منطق سیاسیـدرباری تخصیص منابع و رقابت روسیه و بریتانیا بود؛ پیوندی که وام را از ابزار موقت رفع بحران به بخشی از سازوکار بازتولید بحران تبدیل کرد. بررسی سیر وامها نشان میدهد چهار سازوکارِ بازپرداخت بدهی با بدهی، وثیقهگذاری تدریجی عواید عمومی، بستهشدن بدیلهای استقراض و جذب سیاسی هر منبع تازه، مسیر استقراض را تشدید کرد. یافتهها نشان میدهد پیامد این فرایند صرفاً انباشت بدهی نبود، بلکه فرسایش تدریجی حاکمیت مالی دولتی بود که برای ادارۀ امروز، آیندۀ مالی و بخشی از آزادی تصمیمگیری خود را پیشاپیش در گرو مینهاد
حمزه پور,آرمینا و وحیدی راد,میکائیل . (1405). تکوین دولت بدهکار در ایران: تحلیلی بر استقراض خارجی، بحران مالی و محدود شدن حاکمیت مالی (۱۲۷۱ - ۱۲۸۵ خورشیدی). (e14042). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, (), e14042 doi: 10.30465/ehs.2026.54580.2099
MLA
حمزه پور,آرمینا , و وحیدی راد,میکائیل . "تکوین دولت بدهکار در ایران: تحلیلی بر استقراض خارجی، بحران مالی و محدود شدن حاکمیت مالی (۱۲۷۱ - ۱۲۸۵ خورشیدی)" .e14042 , تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, , , 1405, e14042. doi: 10.30465/ehs.2026.54580.2099
HARVARD
حمزه پور آرمینا, وحیدی راد میکائیل. (1405). 'تکوین دولت بدهکار در ایران: تحلیلی بر استقراض خارجی، بحران مالی و محدود شدن حاکمیت مالی (۱۲۷۱ - ۱۲۸۵ خورشیدی)', تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, (), e14042. doi: 10.30465/ehs.2026.54580.2099
CHICAGO
آرمینا حمزه پور و میکائیل وحیدی راد, "تکوین دولت بدهکار در ایران: تحلیلی بر استقراض خارجی، بحران مالی و محدود شدن حاکمیت مالی (۱۲۷۱ - ۱۲۸۵ خورشیدی)," تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران, (1405): e14042, doi: 10.30465/ehs.2026.54580.2099
VANCOUVER
حمزه پور آرمینا, وحیدی راد میکائیل. تکوین دولت بدهکار در ایران: تحلیلی بر استقراض خارجی، بحران مالی و محدود شدن حاکمیت مالی (۱۲۷۱ - ۱۲۸۵ خورشیدی). تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران. 1405;():e14042. doi: 10.30465/ehs.2026.54580.2099
