تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران
تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

بانک شاهنشاهی و پول اعتباری مدرن در ایران عصر قاجار: کشاکش توسعه نهادی و سلطه استعماری

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

ابوالقاسم شادمان پور 1
مهدی کرمانی 2
احمدرضا اصغرپور ماسوله 3
علی باغدار دلگشا 4

1 گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

4 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

10.30465/ehs.2026.53855.2079
چکیده
مبتنی بر چرخش نهادی در مطالعات توسعه و تأکید جامعه‌شناسی اقتصادی بر پول به عنوان نهادی اجتماعی، این پژوهش با رویکرد نهادگرایی تاریخی و بر اساس «نظریه اجتماعی پول» جفری اینگام، به تحلیل پیامدهای تأسیس بانک شاهنشاهی در عصر قاجار می‌پردازد. پول اعتباری و نظام بانکی از ارکان جوامع مدرن محسوب می‌شوند و تحول آن‌ها آینه تمام‌نمای تاریخ توسعه هر کشور است. بانک شاهنشاهی با کسب امتیاز انحصاری نشر اسکناس، پول اعتباری مدرن را وارد اقتصاد ایران کرد. فرض اصلی تحقیق بر این است که پول نهادی با ظرفیت‌های زیرساختی و اقتدارآمیز است. یافته‌ها نشان می‌دهند که اعطای این امتیاز بدون پیوند با شبکه‌های اجتماعی-اقتصادی داخلی و فقدان نظارت سیاسی، اهداف اولیه‌ای چون جذب سرمایه خارجی، توسعه صنعتی، احداث راه‌آهن و گذار به پایه طلا را محقق نساخت. برعکس، این نهاد به ابزاری برای تقویت نفوذ استعماری بریتانیا تبدیل شد. در واقع، اقتباس نهادی ناسازگار با زمینه‌های بومی و بی‌توجهی به ماهیت اجتماعی پول اعتباری، نه تنها به رونق اقتصادی نینجامید، بلکه با ایجاد اختلال در ساحت‌های سیاسی و اجتماعی، مسیر تاریخی توسعه ایران را با موانع جدی مادی و ادراکی مواجه ساخت و فرصت‌های رشد ساختاری را از بین برد.

کلیدواژه‌ها

پول اعتباری
نظریه اجتماعی پول
بانک شاهنشاهی ایران
عصر قاجار
استعمار
توسعه اقتصادی
موضوعات
تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 23 خرداد 1405

  • تاریخ دریافت 04 دی 1404
  • تاریخ بازنگری 02 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 23 خرداد 1405

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما