تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

پارادوکس سیاستگذاری توسعه پایدار در ایران: بررسی نسبت محیط زیست و توسعه در برنامه دوم توسعه (1374-1378)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه مطلعات تاریخی و محیطی پژوهشکده تحقیق و توسعه علوم انسانی (سمت)

10.30465/ehs.2025.50337.2014
چکیده
هم‌زمانی تدوین برنامه دوم توسعه (1374-1378) با برگزاری کنفرانس ریو ۱۹۹۲ دو پرسش را پیش می‌کشد: آیا کنفرانس ریو بر تدوین برنامه دوم تأثیر گذاشت؟ و اصولاً چه نسبتی بین توسعه پایدار با برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات اجرایی در این برنامه می‌توان برقرار کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که به رغم گنجاندن اصطلاح توسعه پایدار در اصلاحیۀ برنامه و نیز قانون آن، از آنجا که تمرکز دولت معطوف به کنترل تورم و کاستن از هزینه‌های غیرضروری-ای بود که می‌توانست در مسیر کنترل تورم، رشد نقدینگی و افزایش رشد اقتصادی و نیل به توسعه یاری‌رسان باشد، حفاظت محیط زیست در جهت‌گیری‌های «سیاست ثبات اقتصادی» مورد غفلت قرار گرفت. به حاشیه رفتن محیط زیست در برنامه دوم، سبب شد که اصطلاح توسعه پایدار در این برنامه عملاً در سطح حرف باقی بماند و هیچ گام عملی مؤثری در جهت حرکت به سوی توسعه پایدار برداشته نشود. از این منظر، برنامه دوم توسعه واجد پارادوکسی بنیادین بود: در حالی که مدعی حرکت به سوی توسعه پایدار بود، الزامات محیط زیستی آن نادیده گرفته شد. این تناقض منجر به تداوم روند تخریب منابع طبیعی، تشدید آلودگی‌های محیط زیستی شد و نشان داد که تحقق توسعه پایدار در ایران مستلزم بازاندیشی در سیاست‌گذاری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اداره کل قوانین و مقررات کشور. (1374). مجموعه قانون برنامه پنج ساله دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. تهران: اداره کل قوانین و مقررات کشور.
اطاعت، جواد و توکل، متین، (1392). «زنان و توسعه پایدار در ایران»، اطلاعات سیاسی اقتصادی. ش 292، تابستان، 170-193.
«بیانیه ریو پیرامون توسعه و محیط زیست»، قابل دسترس در: https://iran.un.org/fa/106468-byanyh-ryw-pyramwn-mhyt-zyst-w-twsh, (Accessed 28 May 2022)
رفعتی پناه مهرآبادی، مهدی. (1401). «تاریخ آموزش رسمی محیط‏‏‏زیست در ایران: محیط‏زیست در کتاب‏های درسی دهه‏‏های 1370 و 1380»تاریخ نگری و تاریخ نگاری. 32 (30)، 163- 196. https://doi.org/10.22051/hph.2023.44878.1680
رفعتی پناه مهرآبادی، مهدی. (1402). «دولت و سازمان‏های مردم‏نهاد محیط زیستی در ایران معاصر». مطالعات میان‏رشته‏ای در علوم انسانی. 16 (1). 37-65. https://doi.org/10.22035/isih.2024.5139.4914
رمضانی قوام آبادی، محمد حسین. (1392). «از ریو تا ریو: در تکاپوی توسعه پایدار». نشریه تحقیقات حقوقی، 16 (61). 409-459.
سازمان برنامه و بودجه. (1372 الف). پیوست لایحه برنامه دوم اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران( 1373-1377): هدفها، خط مشی‏های اساسی، سیاست‏ها و برنامه‏های اجرایی. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و انتشارات.
سازمان برنامه و بودجه. (1372 ب). مستندات برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران 1373-1377. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و انتشارات.
سازمان برنامه و بودجه، (1374). هدف‏ها، خط مشی‏های اساسی، سیاست‏ها و برنامه‏های اجرائی بخش‏های اقتصادی در برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران 1374-1378. تهران: سازمان برنامه و بودجه.
سازمان برنامه و بودجه، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی، دفتر اقتصاد کلان. (1375). گزارش اقتصادی سال 1374، تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و اتشارات.
سازمان برنامه و بودجه، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی، دفتر اقتصاد کلان (1377). گزارش اقتصادی سال 1376. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و اتشارات.
سازمان برنامه و بودجه. (1378 ب). سند برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1379-1383)، پیوست شماره 2 لایحه برنامه. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی- اجتماعی و انتشارات.
سازمان برنامه و بودجه، (بی‏تا). مدیریت کشاورزی و عمران روستائی، گزارش فصل حفاظت محیط زیست در زمینه عملکرد 4 ساله اول برنامه عمرانی پنجم. تهیه کننده بهمن جلالی، بی‏جا: سازمان برنامه و بودجه.
سازمان برنامه و بودجه، مدیریت کشاورزی و عمران روستائی. (1359). نظری اجمالی به عملکرد فصل حفاظت محیط زیست طی سالهای گذشته و برنامه سال 1360. بی‏جا: سازمان برنامه و بودجه.
سازمان برنامه و بودجه، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی، دفتر اقتصاد کلان. (1378 ب). گزارش اقتصادی سال1377. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و انتشارات.
سازمان برنامه و بودجه، معاونت امور اقتصادی و هماهنگی، دفتر اقتصاد کلان. (1379). گزارش اقتصادی سال 1378. تهران: سازمان برنامه و بودجه، مرکز مدارک اقتصادی-اجتماعی و اتشارات.
سازمان مدیریت و برنامه‏ریزی استان تهران. (1381). بررسی ابزارهای اقتصادی کاهش آلودگی زیست محیطی ناشی از فعالیتهای صنعتی در استان تهران، تهران: معاونت قتصادی و برنامه‏ریزی.
ساکما، سند 30885-293.
فرهادی، مرتضی. (1393). «صنعت بر فراز سنت یا در برابر آن: آسیب‏شناسی روند توسعه پایدار در ایران»، دانش‏های بومی ایران، (1) 1، 71- 130. Doi:10.22054/qjik.2014.458
فنی، محمدعلی. (1396). «راهبردهای توسعه پایدار در ایران»، الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت». 6 ( 13- 14)، 3054- 3078.
فوزی، یحیی. (1399). تحولات سیاسی-اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران 1357-1396، تهران: سمت.
ملک محمدی حمیدرضا، کمالی یحیی. (1392). «تحلیل نهادینه‏سازی سیاست‏گذاری توسعه پایدار در ایران: بررسی موانع و ارایه مدلی برای آن فرایند مدیریت و توسعه» ۲۶ (۲) :۱۸۶-۱۶۱. Doi: 20.1001.1.17350719.1392.26.2.7.5
مومنی، فرشاد، کمال، الهام و محمدخان پور اردبیل، رقیه. (1396). «بررسی وضعیت توسعه پایدار در ایران با استفاده از شاخص ردپای کربن». فصلنامه اقتصاد محیط زیست و منابع طبیعی، 1 (1)، 65-93. Doi: 10.22054/EENR.2015.6999
نصراللهی، زهرا و اسلامی، راضیه . (1392). «بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و توسعه پایدار در ایران (کاربردی از مدل روبرت فوآ»، پژوهش‏های رشد و توسعه اقتصادی. 4 (13)، 61-78. Doi: 20.1001.1.22285954.1392.4.13.4.3

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 23 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 06 آذر 1404