تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

تحلیل تطبیقی فعالیت‌های شوستر و میلسپو در ایران: چالش‌ها و نتایج آن

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشکده گیلان شناسی دانشگاه گیلان

2 پژوهشگر پسادکتری، تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه الزهرا،

10.30465/ehs.2025.52911.2065
چکیده
اسناد و مطبوعات اواخر عصر قاجار نشان می‌دهند که ایرانیان رویکرد خوشبینانه‌ای نسبت به امریکائیان داشتند. همین دیدگاه‌ها یکی از عوامل اصلی دعوت از مستشاران امریکایی در دوره بود. حضور شوستر و سپس میلسپو در ایران با هدف اصلاحات اداری و اقتصادی به عنوان نخستین تجربه مناسباتی بودند که بر تحولات بعدی ایران با ایالات متحده تاثیرگذار شد. شوستر در دورانی وارد ایران شد که روس‌ها عملاً تاثیرگذارترین نیروی خارجی در ایران بودند و مجلس دوم که میزبان شوستر بود، از قدرت چندانی برخوردار نبود. در حالی که حضور میلسپو مقارن با افول سیاسی روس‌ها وارد ایران شد، اما اقدامات وی به ویژه در دوران پادشاهی رضاشاه تحت تاثیر سیاست‌های او قرار گرفت. دوره دوم حضور میلسپو نیز در سایه اشغال ایران توسط متفقین صورت گرفت، با این حال وی با توجه به تجربه‌ای که از دوره رضاشاه اندوخته بود، اعتنای چندانی نسبت به مجلس و فضای جامعه ایران نداشت، در نتیجه میلسپو دوره دوم از موفقیت کمتری برخوردار بوده و در نهایت مجبور به ترک ایران شد. در مقاله حاضر تلاش می‌شود به این پرسش پاسخ داده شود، شوستر و میلسپو طی حضور خود در ایران چه نتایجی و دستاوردی برای کشور ایران به همراه داشتند؟

کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع فارسی:
افتخاری، سیدغنی (1382)، استخدام مورگان شوستر آمریکایی و پیامدهای آن در ایران، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 17.
امین، سیدحسن (1385)، دیوان استیفا (نظام مالیه عمومی در ایران)، تهران: دفتر پژوهش‏های فرهنگی.
آبراهامیان، یرواند (1384)، ایران بین دو انقلاب، ترجمه: احمد گل‏محمدی و ابراهیم فتاحی ولیلایی، چاپ 11، تهران: نشر نی.
بختیاری، محمد (الف) (1401)، بررسی عملکرد میلسپو در تعدیل و تثبیت قیمت‏ها در ایران (1323-1321ش)، فصلنامه علمی تاریخ‏نامه ایران بعد از اسلام، سال 13، شماره 33، زمستان.
بختیاری، محمد (ب) (1401)، دلایل ناکامی میلسپو در اصلاح امور مالی ایران (1323-1321ش)، فصلنامه علمی پژوهش‏های تاریخی معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه اصفهان، سال 58 (دوره جدید: 14)، شماره 4 (پیاپی 56)، زمستان.
برهانی، مرجان (1394)، روابط ایران و آمریکا (1320-1324ش.) بر پایه اسناد، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال 16، شماره 63، تابستان.
پروین، ناصرالدین و دریاگشت، محمدرسول (1381)، نصرت‏الدوله و میلسپو: پایان مأموریت آمریکائیها در ایران (مجموعه اسناد نصرت‏الدوله فیروز)، تهران: اساطیر.
خلیلی، محسن (1385)، نگاهی انتقادی به ایران شناسی آرتور میلسپو، فصلنامه علمی-پژوهشی علوم انسانی دانشگاه الزهرا (س)، سال 16، شماره 60، پاییز.
دولت‏آبادی، یحیی (1362)، حیات یحیی (جلد 4)، تهران: انتشارات عطار.
سلیمانی، کریم و عزیزخواه، جمیله (1391)، اقدامات میلسپو برای حل بحران نان سال‏های 1323-1321، مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‏نامه انجمن ایرانی تاریخ، سال 3، شماره 12، تابستان.
سلیمی، ابتهاج (1390)، مستشاران خارجی در ایران (از آغاز ورود تا سلطنت محمدشاه قاجار)، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال 12، شماره 27، تابستان.
شمیم، علی‏اصغر (1387)، ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: بهزاد.
شوستر، مورگان (1329ق)، مکتوب مستر شوستر خزانه‏دار کل ایران به عنوان روزنامه طایمس راجع بمناسبات دولت ایران با دولتین روس و انگلیس، تهران: مطبعه حبل‏المتین.
شوستر، مورگان (1351)، اختناق ایران، ترجمه: ابوالحسن موسوی شوشتری، کلکته: مطبعه حبی‏المتین.
صفائی، ابراهیم (1355)، اسناد مشروطه، تهران: انتشارات بابک.
صلاح، مهدی (1396)، تأثیر اقدامات اصلاحی مورگان شوستر آمریکایی و صف‏بندی‏های موجود در برابر آن در اواخر دوره قاجار، پژوهش‏های ایرانشناسی، سال 7، شماره 1، بهار و تابستان.
عزیزخواه، جمیله (1395)، اصلاحات میلسپو در ناوگان حمل و نقل ایران (1321-1323)، دوفصلنامه علمی-پژوهشی تاریخ‏نامه ایران بعد از اسلام، سال 6، شماره 12، بهار و تابستان.
فلور، ویلم و بنانی، امین (1390)، نظام قضایی عصر قاجار و پهلوی، ترجمه: حسن زندیه، چاپ 2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
کاتوزیان، محمدعلی (همایون) (1374)، اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه: محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
کسروی، احمد (1363)، تاریخ مشروطه ایران (جلد 1)، تهران: امیرکبیر.
مجد، محمدقلی (1388)، ملسپو و مستشاران مالی آمریکایی در ایران 1922-1927، ترجمه: مصطفی امیری، فصلنامه مطالعات تاریخی، سال 6، شماره 27، زمستان.
مجد، محمدقلی (1389)، رضاشاه و بریتانیا: بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، ترجمه: مصطفی امیری، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‏های سیاسی.
محمدپور، زینب (1391)، جستاری بر تاریخ روابط فرهنگی و سیاسی ایران و آمریکا در عصر ناصری، مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، سال 4، شماره 13، پاییز.
مستوفی، عبدالله (1388)، شرح زندگانی من (جلد 3)، چاپ 6، تهران: انتشارات زوار.
مکی، حسین (1361)، تاریخ بیست ساله ایران (جلد 1)، تهران: نشر ناشر.
مکی، حسین (1366)، تاریخ بیست ساله ایران (جلد 8)، تهران: انتشارات علمی، انتشارات ایران.
منفرد، افسانه (1381)، سال پراندوه 1290 شمسی: شرح ماموریت مورگان شوستر آمریکایی در ایران، تهران: کهن دیار.
میلسپو، آرتور (1346)، مأموریت آمریکائی‏ها در ایران، ترجمه: حسین ابوترابیان، تهران: انتشارات پیام.
میلسپو، آرتور (1370)، امریکایی‏ها در ایران، ترجمه: عبدالرضا هوشنگ مهدوی، تهران: نشر البرز.
میلسپو، آرتور و لینگمن، ای.آر. و سیموندز، س. (1395)، وضعیت مالی و اقتصادی ایران در دوره رضاشاه: مجموعه گزارشات، ترجمه: شهرام غلامی، تهران: نشر تاریخ ایران.
ناظم، حسین (1380)، روس و انگلیس در ایران (1900-1914م): بر اساس اسناد سیاسی کشورهای بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایران، روسیه و ایالات متحده‏آمریکا، ترجمه: فرامرز محمدپور، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ناظم‏الاسلام کرمانی (1376)، تاریخ بیداری ایرانیان (جلد 1)، به اهتمام: علی اکبر سعیدی سیرجانی، چاپ 5، تهران: نشر پیکان
نعمتی، نورالدین و دهقان‏نژاد، مرتضی و نورائی، مرتضی (1393)، میلسپو و نوسازی سامانه مالی و اداری در ایران، فصلنامه گنجینه اسناد، سال 24، شماره 1، بهار.
نورائی، مرتضی و مسعودنیا، حسین (1383)، نظری بر مأموریت شوستر در ایران و چالشهای فراوری آن با تکیه بر منطقه خوزستان، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، شماره 21، زمستان.
وحید مازندرانی، ع. (1328)، قرارداد 1907 روس و انگلیس راجع به ایران، تهران: گتابخانه سقراط.
یسلسون، آبراهام (1368)، روابط سیاسی ایران و آمریکا، ترجمه: محمدباقر آرام، تهران: امیرکبیر.
یکتائی، مجید (1352)، تاریخ دارائی ایران، تهران: مرکز انتشارات کتابفروشی دهخدا.
منابع انگلیسی:
Keddie, Nikki R. (1983), Iranian Revolutions in Comparative Perspective, The American Historical Review, Vol. 88, No. 3.
اسناد:
محل نگهداری: سازمان کتابخانه و آرشیو ملی ایران، شماره بازیابی: 6695-240
                                                  شماره بازیابی: 11946-290
                                                  شماره بازیابی: 9600-230
                                                  شماره بازیابی: 108108-240
                                                  شماره بازیابی: 192-360
                                                  شماره بازیابی: 76363-240
                                                  شماره بازیابی: 9600-230
                                                  شماره بازیابی: 16468-240
                                                  شماره بازیابی: 61331-240
                                                  شماره بازیابی: 32310-999
                                                  شماره بازیابی: 61793-310
                                                  شماره بازیابی: 61784-310
                                                  شماره بازیابی: 61795-310
                                                  شماره بازیابی: 61790-310
                                                  شماره بازیابی: 61797-310

  • تاریخ دریافت 29 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 25 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1404