تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

صنعت بافندگی و تجارت پارچه در قلمرو سامانیان بر اساس منابع مکتوب تاریخی و جغرافیایی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دبیر تاریخ آموزش و پرورش منطقه 6 تهران

10.30465/ehs.2025.52693.2056
چکیده
پارچه‌بافی در قلمرو سامانیان، پیوند تنگاتنگی با دامداری، کشاورزی و باغداری داشت و متأثر از بسترهای طبیعی خراسان، ماوراءالنهر و خوارزم بود. تولید پشم، پنبه، کتان و ابریشم، صنعت پارچه‌بافی را تغذیه می‌کرد. ساختار شغلی این صنعت، نخ‌ریسی، بزازی و رنگرزی را در بر می‌گرفت. نیشابور، مرو، بخارا ، سمرقند و کاث مراکز تولید بودند. تنوع تولیدات شامل بافته‌های ابریشمی، پنبه‌ای و پشمی مانند پلاس و نمد بود. پارچه‌بافی از موقعیت تجاری نیشابور، مرو، بخارا و کاث بهره می‌برد. منسوجات از طریق شاهراه خراسان و جاده ابریشم، به سرزمین‌های دیگر صادر می‌شد.

مسئله این پژوهش، ارتباط نساجی با ساختار اقتصادی، اجتماعی و جغرافیایی قلمرو سامانیان است. هدف پژوهش، بررسی نقش عوامل طبیعی، شبکه مشاغل، مراکز تولید و مسیرهای تجاری در بافندگی است. روش پژوهش کتابخانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای متکی بر منابع تاریخی و جغرافیایی با رویکرد توصیفی– تحلیلی است.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که وفور منابع آب، رونق کشاورزی و دامداری و موقعیت جغرافیایی، بستر مناسبی برای تولید مواد اولیه فراهم آورده بود. نیشابور، مرو، بخارا، سمرقند و کاث مراکز تولید پارچه بودند و منسوجات از طریق راه‌های بازرگانی به سرزمین‌های دیگر صادر می‌شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


ابن اثیر، عزالدین (1371)، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، ج 20، تهران: مطبوعاتی علمی.
ابن حوقل، محمد (1366)، سفرنامه ابن حوقل ایران در صورة الارض، ترجمه و تصحیح جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
ابن خردادبه، ابوالقاسم عبیدالله بن عبدالله (1370)، المسالک و الممالک، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: ناشر مترجم.
ابن رُسته، احمد بن عمر (1365)، الاعلاق النفیسه، ترجمه حسین قره‏چانلو، تهران:  امیرکبیر.
ابن فضلان، احمد (1355)، سفرنامه ابن فضلان، ترجمه ابوالفضل طباطبایی، تهران: شرق.
ابن فقیه، ابوبکر احمد بن محمد بن اسحاق (1349)، مختصر البلدان (بخش مربوط به ایران)، ترجمه ح مسعود، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابودلف الخزرجی، مِسعَر بن مُهَلْهِل الخزرجی (1416 ق / 1995م)، الرساله الاولی، دراسه و تحقیق مریزن سعید عسیری، مکه، احیاء التراث الاسلامی.
ابودلف الخزرجی، مِسعَر بن مُهَلْهِل الخزرجی (1354)، سفرنامه ابودلف، با تعلیقات و تحقیقات مینورسکی، ترجمه سید ابوالفضل طباطبایی، تهران، کتابفروشی زوار.
اصطخری، ابوابراهیم (1340)، مسالک و ممالک، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بارتولد، واسیلی ولادیمیرویچ (1352)، ترکستان نامه، ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمه کریم کشاورز، ج 1، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
برگل، یوری (1403)، اطلس تاریخی آسیای میانه، ترجمه گودرز رشتیانی، تهران: سمت.
بلاذری، احمد بن یحیی (1346)، فتوح البلدان بخش مربوط به ایران، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (1368)، آثار الباقیه عن القرون خالیه، ترجه علی اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
بیهقی، علی بن زید (1361)، تاریخ بیهق، تصحیح احمد بهمنیار، تهران: کتابفروشی فروغی.
پک، السی هـ (1383)، «پوشاک در ایران از استیلای عرب تا تهاجم مغول»، در: پوشاک در ایران زمین، از سری مقالات دانشنامه ایرانیکا، تألیف گروه نویسندگان، زیر نظر احسان یارشاطر، ترجمه پیمان متین، تهران: امیر کبیر.
تاریخ سیستان (1366)، تحقیق محمد تقی بهار، تهران: کلاله خاور.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1376)، ثمارالمقلوب فی المضاف و المنسوب، ترجمه رضا انزابی نژاد، مشهد: دانشگاه فردوسی.
ثعالبی، عبدالملک بن محمد (1379 ق / 1960 م)، لطائف المعارف، تحقیق ابراهیم الابیاری و حسن کامل صیرفی، قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
ثنائی، حمیدرضا و عبدالرحیم قنوات (1396)، «صنایع عمده نیشابور در سده‏های 3 تا 6 ق/ 9 تا 12م بر پایه داده‏های باستان شناختی و منابع مکتوب»، پژوهشهای تاریخی، س 9، ش 36.
ثواقب، جهانبخش و میترا روشنی (1395)، «بررسی صنعت نساجی ایران در سده‏های چهارم و پنجم هجری»، پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 5، ش 2.
جرفادقانی، ناصح بن زفر (1374)، ترجمه تاریخ یمینی، تحقیق جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی.
جیهانی، ابوالقاسم بن احمد (1368) ، اشکال العالم، ترجمه علی بن عبدالسلام کاتب، مقدمه و تعلیقات فیروز منصوری، مشهد: آستان قدس رضوی.
چیت ساز، محمدرضا (1379)، تاریخ پوشاک ایرانیان از ابتدای اسلام تا حمله مغول، تهران: مرکز مطالعات و پخش برنامه‏ای صدا و سیما و سازمان سمت.
حاتمی، امیرحسین (1396)، «تحلیل و بررسی نامگذاری جاده ابریشم با تکیه بر جغرافیای اقتصادی»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، س 5، ش 10.
حاکم نیشابوری، ابوعبدالله (1375)، تاریخ نیشابور، تهران: آگه.
حدود العالم من المشرق الی المغرب (1362)، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: کتابخانه طهوری.
حسینی بلخی، عبدالله بن محمد بن محمد حسین (1350)، فضائل بلخ، تصحیح عبدالحیی حبیبی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
حکم آبادی، عارفه سادات و دیگران (1394)، «بررسی نقوش پارچه‏های سامانی»، پژوهشنامه خراسان بزرگ، س6، ش 20.
حموی، یاقوت بن عبدالله (1380)، معجم البلدان، ترجمه علی نقی منزوی، ج 1 و 2، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).
دهقان نژاد، مرتضی (1385)، «نقش راهبردی جاده ابریشم در توسعه شهرهای پیرامونی در ایران»، نامه انجمن، س9، ش 24.
السمعانى، أبو سعید عبد الکریم بن محمد بن منصور (1382ق/1962م)، الأنساب، تحقیق عبد الرحمن بن یحیى المعلمى الیمانى، ج2، 5، 8، 10، حیدر آباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
سوچک، اسوت (1402)، تاریخ آسیای میانه (از مغولستان تا خوارزم)، ترجمه فهیمه ابراهیمی، تهران، سمت.
شراتو، آمبرتو (1392)، «هنر سامانی»، در: هنر سامانی و غزنوی، ترجمه یعقوب آژند، تهران: مولی.
شرتوتی، سعید (1374 ش/ 1416ق)، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، تهران: منظمه الاوقاف و الشؤون الخیریه.
طالب‏ پور، فریده (1393)، تاریخ پارچه و نساجی در ایران، تهران: مرکب سپید و دانشگاه الزهرا.
طوسی، حسین بن علی (خواجه نظام الملک) (1348)، سیاستنامه، به کوشش جعفر شعار، تهران: کتابهای جیبی.
فارسی، عبدالغافر بن اسماعیل (1362 ش/ 1403 ق)، تاریخ نیسابور: المنتخب من السیاق، المنتخب محمدکاظم محمودی، اعداد ابراهیم بن محمد صریفینی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم دفتر انتشارات اسلامی.
فرای، ریچارد نلسون (1348)، بخارا دستاورد قرون وسطی، ترجمه محمد محمود، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فروزانی، ابوالقاسم (1401)، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره سامانیان، تهران: سمت.
کاتب بغدادی، قدامة بن جعفر (1370) الخراج، ترجمه حسین قره چانلو، تهران: البرز.
کمپانی، نسیم (1391)، فرهنگ اصطلاحات پوشاک و لباس، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
گردیزی، ابی سعید عبدالحی بن ضحاک (1363)، زین الاخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.
معین الفقراء، احمد بن محمود (1370)، تاریخ ملازاده در ذکر مزارات بخارا، تصحیح احمد گلچین معانی، تهران: مرکز مطالعات ایرانی.
مارکوارت، ژوزف (1368)، وهرود و ارنگ، جستارهایی در جغرافیای اساطیری و تاریخی ایران شرقی، ترجمه داود منشی زاده، تهران، موقوفات افشار.
مقدسى‏، محمد بن احمد (1361)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، ج 1 و 2، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان.
ناجی، محمدرضا (1386)، فرهنگ و تمدن اسلامی در قلمرو سامانیان، تهران: امیرکبیر.
نرشخی، محمد بن جعفر (1363)، تاریخ بخارا،  تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران: توس.
وولف، هانس ای (1372)، صنایع دستی کهن ایران، ترجمه سیروس ابراهیم زاد، تهرات، انتشارات علمی و فرهنگی.
یعقوبی،احمدبن اسحاق (1356)، البلدان، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
یوسف حسن، احمد و دانالد ر. هیل (1375)، تاریخ مصور تکنولوژی، ترجمه ناصر موفقیان، تهران، علمی و فرهنگی.

  • تاریخ دریافت 20 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 12 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1404