تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

بررسی اجاره‌نامه‌های حاج محمد ابراهیم ملک التجار اصفهانی با کمپانی‌های خارجی

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشکده ادبیات دانشگاه تهران. تهران

2 دانش آموخته رشتۀ مطالعات آرشیوی و اسناد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.30465/ehs.2025.51825.2043
چکیده
هد‌ف: بررسی شکلی و محتوایی با کمپانی‌های خارجی موجود در عمارت انگورستان، موقوفه حاج محمد ابراهیم ملک التجار اصفهانی در شهر اصفهان و مقایسه آن با اجاره‌نامه‌های داخلی این تاجر.

روش/رویکرد پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش تحلیل محتوا به بررسی اسناد اجاره خارجی محمد ابراهیم ملک التجار اصفهانی می‌پردازد.

یافته‌ها و نتیجه‌گیری: یافته‌های حاصل از تحلیل قراردادهای اجاره منعقده میان این تاجر و کمپانی‌های خارجی از جمله هودز ، زیگلر و لینچ نشان می‌دهد که املاک مورد اجاره طیف وسیعی از کاربر‌ی‌ها را شامل می‌شده و مبالغ و شرایط اجاره منعکس‌کننده مقتضیات زمان بوده است. مهم‌ترین تفاوت شکلی، تنوع زبانی در این اسناد است که در آن زبان‌های انگلیسی و روسی در کنار زبان فارسی به کار رفته‌اند. این تنوع زبانی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است. همچنین، بررسی‌ها نشان می‌دهد که نگارش صیغه عقد در این اسناد از جدیت کمتری برخوردار بوده و در میان نمونه‌های بررسی شده، تنها یک اجاره‌نامه دارای صیغه عقد بوده است. این یافته‌ها، اطلاعات ارزشمندی در مورد تحولات زبانی و حقوقی در دوره قاجار ارائه می‌دهند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که اجاره نامه‌های منعقده با کشورهای اروپایی، بازتابی از گسترش روابط تجاری ایران با کشورهای غربی در دوره قاجار و تأثیر این مناسبات بر شیوه تنظیم قراردادهای تجاری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن فارسی، احمد(1363)، معجم مقاییس اللغة (ج2)، قم، ایران: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
اصفهانی، محمد بن سبزعلی(1393)، وجیزه التحریر، قم: مورخ.
افشار، ایرج(1390)، کاغذ در زندگی و فرهنگ ایرانی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
بزدوی، علی بن محمد و دیگران(بی‏تا)، کنزالوصول الی معرفة الأصول المشهور بأصول البزدوی، کراچی، پاکستان: انتشارات میر محمد، کتب خانه.
بلر، شیلا و بلوم، جاناتان ام(1388)، هنر و معماری اسلامی(2)(1800-1250)، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: سمت.
بروجردی، محمدحسن بن محمد حسین(1301ق)، عناوین‏الصور و فوائدالحسنیه.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر(1381)، ترمینولوژی حقوق، تهران: کتابخانه گنج دانش.
حائری، علی(1367)، شرح قانون مدنی، تهران: گنج دانش.
دهخدا، علی اکبر(1377 لغت‏نامه(ج5 و 12)، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
دهخدا،علی اکبر(1373)، لغت نامه (ج 11)، تهران: روزنه.
رستمی، محمد(1390)، ایرانشناسان و ادبیات فارسی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
رجایی، عبدالمهدی(1392)، تاریخ نساجی اصفهان در دوره قاجار و پهلوی (به روایت مطبوعات و اسناد)، اصفهان: جهاد دانشگاهی.
رضایی، امید(1390)، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
علامه حلی, حسن بن یوسف(726-648)، تحریر الأحکام (ج1)، قم: مؤسسه آل البیت.
عظیمی، حبیب الله(1389)، اصول و مبانی نسخه‏شناسی در کتب خطی, تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.
غدیری، عبدالله عیسی ابراهیم(1377)، القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیه، بیروت، لبنان: دارالرسول الاکرم صلی الله علیه و آله و سلم.
قزوینی، علی بن محمد و قراچه‏داغی، محمدعلی بن احمد(بی‏تا)، صیغ العقود و الإیقاعات (ج1)، قم: شکوری.
گرانتوفسکی، ادوین آرویدوویچ(1359)، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمۀ کیخسرو کشاورزی، تهران: پویش.
مهدوی، مصلح‏الدین(1386)، اعلام اصفهان(ج1)،اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن(1371)، جامع الشتات (ج3)، تهران: انتشارات کیهان.
ایلخان، سحر. (1393). «تأثیر حضور شرکت زیگلر بر کیفیت (طرح و نقش و رنگ) قالی‏های ایران از دوره قاجار تا پایان جنگ جهانی دوم». پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد، تهران، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر.
علوی قزوینی، سیدعلی (1375). «نگرشی بر ضمان درک مبیع در حقوق مدنی ایران». نامه مفید، شماره 7.
عنبرانی، محمود (1373). «نظری بر تاریخچه کاغذ در اسلام و ایران». مشکوه، ش 42.
حسینی سمنانی، بتول (1375). «ضمان درک». دانشنامة جهان اسلام، ج 30. تهران: انتشارات بنیاد دائرة المعارف اسلامی.
مهرعلی‏زاده، مهدی (1380). «نقش روحانیون اصفهان در انجمن ولایتی بر اساس مندرجات روزنامة انجمن مقدس ملی اصفهان». مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال دوم، شماره 27 و 26.
محمدخانی، سعید (1392). «بررسی اسناد اجاره‏ای دورۀ قاجار (از ابتدای سال 1200 ه.ق تا پایان)». پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد، اصفهان، گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان.
محمدی، امین (1391). «اجاره‏نامه‏های دورۀ قاجار (از ابتدای دورۀ ناصری تا پایان دورۀ قاجار)». پایان‏نامۀ کارشناسی ارشد، تهران، گروه تاریخ، دانشگاه تهران.
محمودی، روحی، بهلولی و قدرتی (1397). «مقایسه ویژگی‏های انواع کاغذ مورد استفاده در تولید سند (از قاجار تاکنون)». آرشیو ملی، سال چهارم، شماره سوم، پاییز 1397، شمارة پیاپی 15، صص 144-169.
متولی، عبدالله و حسین آبادی فراهانی، شبنم (1397). «بررسی کارکردهای تمبر پستی در دوران قاجار و پهلوی اول». فصل‏نامة پژوهش‏های تاریخی، سال پنجاه و چهارم، دورة جدید، سال دهم، شمارة اول (پیاپی 37).
زندیه، حسن، و نوروزی، سجاد (1402)، «سرانجام نخستین کارخانة کاغذسازی در ایران»، گنجینة اسلامی، دفتر دوم، انتشارات کتابخانة آیت‏الله مرعشی نجفی (ره).
روزنامه مجلس (25 شوال 1324). سال اول، ش 10.
منابع اسنادی
ساکما(سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران)
شناسه سند7047/360
اسناد انگورستان ملک

  • تاریخ دریافت 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 23 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 12 مهر 1404