تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

تحلیل فعالیت‌های اقتصادی یهودیان کردستان از مشروطه تا پایان رضاشاه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران

2 گروه تاریخ، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.

10.30465/ehs.2025.52805.2062
چکیده
کردستان همواره در طول تاریخ محل همزیستی و تعامل اقوام و ادیان و مذاهب گوناگون بوده است. یهودیان، هرچند بخش کوچکی از جمعیت منطقه را تشکیل می‌دادند، نقش مهمی در تحولات اجتماعی و اقتصادی آن ایفا کردند. بهبود شرایط اجتماعی و وضعیت حقوقی آنان امکان مشارکت گسترده‌تر در تجارت، بازرگانی و شبکه‌های اقتصادی منطقه‌ای را فراهم ساخت، هرچند فعالیت‌هایشان همواره تحت تأثیر روابط با حکومت مرکزی، تعامل با دولت‌های خارجی و روابط با اکثریت مسلمان منطقه قرار داشت. این پژوهش با بهره‌گیری از منابع آرشیوی و داده‌های تاریخی و با رویکرد توصیفی–تحلیلی، به بررسی فعالیت‌های اقتصادی یهودیان کردستان از انقلاب مشروطه تا پایان دوره رضاشاه می‌پردازد و عوامل موفقیت یا محدودیت‌های آنان را تحلیل می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که یهودیان کردستان توانستند جایگاه مستحکمی در اقتصاد منطقه ایجاد کنند و به‌عنوان بازرگانان فعال در شبکه‌های تجاری میان ایران، عثمانی و بین‌النهرین نقش برجسته‌ای ایفا نمودند. انتخاب حرفه‌هایی با حساسیت اجتماعی کمتر، توانایی مدیریت محدودیت‌های ساختاری و بهره‌گیری از فرصت‌های نوظهور، از مهم‌ترین عوامل موفقیت اقتصادی آنان بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اسناد
الف: اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه (استادوخ)
استادوخ، کارتن 11، پرونده 13، 1324 ق: 28، 32؛ استادوخ، کارتن 26، پرونده 5، 1324 ق: 250؛ استادوخ، کارتن 12، پرونده 1، 1325 ق: 75، 115؛ استادوخ، کارتن 12، پرونده ۲، ۱۳۲۵ ق: ۵۱، 55؛ استادوخ، کارتن ۱۲، پرونده ۸۶، ۱۳۲۵: ۱۰۱؛ استادوخ، کارتن 16، پرونده 11، 1325 ق: 19؛ استادوخ، کارتن 1، پرونده 17، 1327 ق: 3؛ استادوخ، کارتن 24، پرونده 25، 1328 ق: 1؛ استادوخ، کارتن 56، پرونده 2، 1330 ق: 11؛ استادوخ، کارتن 26، پرونده 89، 1336 ق: 5.
ب: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران (ساکما)
ساکما، شناسه سند: 3939/232؛ ساکما: شناسه سند: 3289/240؛ ساکما، شناسه سند: 7902/240؛ ساکما، شناسه سند: 27231/240؛ ساکما، شناسه سند: 4410/240؛ ساکما، شناسه سند: 12316/240؛ ساکما، شناسه سند: 30953/240؛ ساکما، شناسه سند: 79962/240؛ ساکما، شناسه سند: 21650/ 240؛ ساکما، شناسه سند ۸۴۱۸/۲۹۰؛ ساکما، شناسه سند: 2942/290؛ ساکما شناسه سند: 4400/293؛ ساکما، شناسه سند: 2642/293؛ ساکما، شناسه سند: 426/296؛ ساکما، شناسه سند: 23791/ 297؛ ساکما، شناسه سند: 27514/ 297؛ ساکما، شناسه سند: 9240/ 310؛ ساکما، شناسه سند: 5349/360؛ ساکما، شناسه سند: 7816/360؛
ج: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی (کمام)
کمام، شماره بازیابی سند: 9/14/1/27/158/2؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 1/2/28/124/4؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 15/1/20/41/4؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 39/1/20/41/4؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 21/1/39/151/5؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 28/1/39/151/5؛ کمام، شماره بازیابی سند: 50/1/12/100/5؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 13/1/36/23/6؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 25/1/35/36/8؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 17/1/35/36/8؛ کمام، شناسه بازیابی سند: 3/1/35/36/8.
کتاب
آدمیت، فریدون، (1388). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران، ج 1، تهران: پیام.
آذری شهرضایی، رضا، (1385). گزیده اسنادی از وقایع مشروطیت در کردستان و کرمانشاه. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای ملی اسلامی.
اوبن، اوژن، (1362). ایران امروز (1907-1906): سفرنامه و خاطرات اوژن اوبن سفیر فرانسه در ایران در آستانه جنبش مشروطیت، مترجم علی‌اصغر سعیدی، تهران: نقش‌جهان.
ایازی، برهان، (1360). آئینۀ سنندج، تهران: پیام.
پولاک، یاکوب ادوارد، (1368). سفرنامه پولاک (ایران و ایرانیان)، مترجم: کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی، چاپ دوم.
توکلی، محمد رئوف، (1387). جغرافیا و تاریخ بانه کردستان، تهران: توکلی.
تیمور زاده، مصطفی، (1380). وحشت در سقز، به کوشش شهباز محسنی، تهران: شیرازه.
جیمز ویلز، چارلز، (1363). تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، به کوشش جمشید دودانگه، مهرداد نیکنام، تهران: طلوع.
چریکف، واسیلی ایوانوویچ، (1379). سیاحتنامۀ مسیو چریکف، مترجم آبکار مسیحی، به اهتمام علی‌اصغر عمران، تهران: امیرکبیر.
حق‌شناس، محی‌الدین، (1384). شاره که م سنه (شهر من سنندج)، تهران: پانیذ.
حیرت سجادی، سید عبدالحمید، (1394). سنندج قدیم، سنندج: کردستان.
خلیلی، الیه، (1382). یادی از گذشته‌ها، زندگی و سرنوشت یهودیان کرد ایران، تهران: شرکت کتاب.
رابینو، یاسنت لوئی، (1391). گزارشی از بازرگانی و اجتماع شهر و ایالت کرمانشاه در سده نوزدهم، مترجم محمدرضا همزه‌ای، کرمانشاه: دانشگاه رازی.
رزم‌آرا، علی، (1320). جغرافیای نظامی ایران، کردستان: بی‌جا، بی‌نا.
ریچ، کلودیوس جیمس، (2002). گه شتی ریچ بو کوردستان: (سفرنامه ریچ به کردستان)، مترجم محمد حمه باقی، اربیل: آراس.
سرشار، هما، (1977). یهودیان ایران در تاریخ معاصر، ج 2، کالیفرنیا: مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی.
سلطانی، محمدعلی، (1372). ایلات و طوایف، ج 2، تهران: سها.
سنندجی، میرزا شکرالله، (1366). تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، به کوشش حشمت‌الله طبیبی، تهران: امیرکبیر.
شمس، اسماعیل، (1392). گزیدهای از اسناد کردستان (مجلس اول تا پنجم شورای ملی)، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
شمیم، علی‌اصغر، (1370). کردستان، تهران: مدبر.
صوفی سلیم، ملا محمدرضا، (1392). تاریخ کردستان، تصحیح دل‌آرا مردوخی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
عیسوی، چارلز، (1369). تاریخ اقتصادی ایران عصر قاجار، مترجم یعقوب آژند، تهران: گستره.
فاروقی، عمر، (1369). تاریخ و فرهنگ سقز کردستان، سقز: محمدی.
کرزن، جرج. ن، (1362). ایران و قضیه ایران، مترجم غ.ع وحید مازندرانی، ج 2، تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
کمندی، عباس، (1393). پس‌کوچه‌های سنندج، سنندج: علمی کالج.
لازاریف، س. (1989). کیشه ی کورد،1917-1890 م، وه رگیر له رووسیه وه به کوردی دوکتور کاووس قه فتان، به غدا، مطبعه الجاحظ.
لوی، حبیب، (1339). تاریخ یهود ایران، ج 3، تهران: کتاب‌فروشی یهودا براخیم.
مردوخ کردستانی، آیت‌الله شیخ محمد، (1379). تاریخ مردوخ، تهران: کارنگ.
نتصر، آمنون، (1999). پادیاوند: پژوهشنامه یهود ایران، ج 3، لس انجلس: مزدا.
نیکیتین، واسیلی؛ (1378). کرد و کردستان: بررسی جامع از دیدگاه سیاسی، جامعه‌شناسی و تاریخی، ترجمه محمد قاضی، تهران: انتشارات نیلوفر.
یزدانی، مرضیه، (1380). اسناد هیات‌های باستان‌شناسی در ایران (1254-1345 ش)، تهران: سازمان اسناد ملی ایران.
مقالات
مینورسکی، ولادیمیر فدروویچ، (1371). «سنه (سنندج)»، مترجم منصور گودرزی، چیستا، س 9، ش 6-7.
روزنامه
روزنامه اقدام، (1342)، سال دوم، شماره 163، 5 ربیع‌الاول.
روزنامه ارشاد، 18 شوال 1334، سال دهم، شماره 831.
روزنامه ایران، (1304)، سال 9، شماره 1823، 27 اردیبهشت.
هفته‌نامه ایسرائیل، (1325)، سال اول، شماره 3، 19 اردیبهشت.
روزنامه بنی‌آدم، (1330)، شماره 10، 8 آذر.
روزنامه بیستون، (1338)، سال سوم، شماره 182، 9 شعبان.
روزنامه تمدن، (1329)، شماره 26، 1 شعبان.
روزنامه دانیال، (1331)، سال اول، شماره 4، 8 خرداد.
روزنامه رعد، (1332)، شماره 7، 22 محرم‌الحرام.
روزنامه شفق، (1301)، شماره 57، 11 مرداد.
عالم یهود، (5076)، شماره 38، 5 سیوان.
روزنامه کرمانشاه، (1309)، سال پنجم، شماره 243، 26 بهمن.
روزنامه کرمانشاه، (1309)، سال پنجم، شماره 244، 27 بهمن.
روزنامه کوکب ایران، (1336)، سال اول، شماره 57، 29 جمادی‌الاول.
روزنامه مجلس، (1328)، سال سوم، شماره 118، 15 جمادی‌الاول.
روزنامه نیسان، (1329)، شماره 1، 12 مرداد.
روزنامه هحییم، (1301)، سال اول، شماره 21، 7 قوس.
مجله تجارت، (1310)، سال سوم، شماره 29-30، جلد 5 و 6، اسفند.
پایان‌نامه
زارعی مهرورز، عباس، (1385). "اوضاع سیاسی و اجتماعی کردستان از مشروطه تا پایان جنگ جهانی اول "، رساله دکتری تاریخ، استاد راهنما: عطاءالله حسنی، دانشگاه شهید بهشتی.

  • تاریخ دریافت 13 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری 24 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 06 مهر 1404