تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

تمهیدات فلاحتی برای مقابله با قحطی‌های دوره میانه

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسنده

پژوهشگر / پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10.30465/ehs.2025.36125.1706
چکیده
ساکنان جوامع اسلامی در دوره‌های مختلف تاریخی به کرات خشکسالی و قحطی را تجربه‌کرده‌اند. تصور عمومی درباره نحوه مقابله با این تهدیدها، انفعال و تحمل گرسنگی و کمبودهای غذایی در دوره‌های قحطی است. اما بررسی متون تاریخی و میراث علمی کشاورزی دوره اسلامی در قالب "فلاحت‌نامه‌ها" گویای این مطلب است که این متن‌ها فراتر از آموزش‌ کشاورزی، به چاره‌جویی و ارائه راهکارهای مختلف مقابله با این پدیده طبیعی پرداخته‌اند. به طوری که اشعار و توجه به موضوع قحطی و شیوه‌های مقابله با آن در بیشتر متون فلاحتی منعکس و نمونه‌های متعددی از آن می‌توان یافت. تمهیدات ارائه شده در این آثار را می‌توان در قالب دو محور آمادگی و پیش‌بینی کمبودها و دیگری اقدامات عملی در مواجهه با دشوار‌ی‌ها در هنگامه بروز قحطی دسته‌بندی کرد. دستورالعمل‌های مربوط به تدارک محصولات حتی از زمین‌های نامرغوب و بیابانی و شیوه‌های انبارداری و حافظت طولانی‌مدت غله و دفع آفات در دسته اول قرار می‌گیرند. همچنین راهکارهایی چون شناسایی خوراکی‌های جایگزین غلات و اصلاح یا کاهش عوارض ناشی از تغذیه با این جایگزین‌ها، معرفی افزودنی‌های مناسب به آرد و نان به عنوان قوت غالب و پاره‌ای تجویزهای جزئی‌تر در شیوه‌های تغذیه و تحمل گرسنگی محورهای عمده بخش دوم؛ مقابله عملی با قحطی‌ها است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ابن اثیر، علی بن محمد. (۱۳۷۱). تاریخ کامل / ترجمه. مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث. چاپ 2. تهران: علمی.
‏‫ابن اخوه، محمد بن محمد. (۱۳۶۰). آیین شهرداری در قرن هفتم. جعفر شعار. چاپ 2. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
‏‫ابن بصال، ابوعبدالله‏ محمد بن‏ ابراهیم. (۲۰۰۱). کتاب الفلاحة(القصد و البیان). تصحیح خوسی ماریه میاس و فواد سزگین. فرانکفورت: معهد تاریخ العلوم العربیة و الإسلامیة.
‏‫ابن‏بطوطه، ابوعبدالله محمد. (۱۳۷۰). سفرنامه ابن‏بطوطه. ترجمه‏ی موحد محمدعلی. ج ۱–2. تهران: آگه.
‏‫ابن‏خلدون، عبد الرحمن. (۱۳۷۵). مقدمه ابن خلدون. ترجمه‏ی محمد پروین گنابادی. تهران: علمی و فرهنگی.
‏‫ابن‏عوام اشبیلی، ابی‏زکریا یحیی. (۱۴۳۳). الفلاحة الأندلسیة. تصحیح أنور ابوسویلم، سمیر الدروبی، و علی ارشید محاسنة. ج ۱–7. عمان: مجمع اللغة العربیة الاردنی.
‏‫ابن‏مماتی، اسعد بن مهذب. (۱۴۱۱). کتاب قوانین الدواوین. عزیز سوریال عطیه. چاپ 1. قاهره: مکتبة مدبولی.
‏‫ابن‏وحشیه، ابوبکر احمد بن علی. (۱۹۹۳). فلاحة‏النبطیه. تصحیح توفیق فهد. دمشق: المعهد العلمی الفرنسی للدراسات العربیة.
‏‫ابونصری هروی، قاسم بن یوسف. (۱۳۴۶). ارشاد الزراعه. تصحیح محمد مشیری. تهران: دانشگاه تهران.
‏‫احسن، محمد مناظر. (۱۳۸۳الف‏). زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان. ترجمه‏ی مسعود رجب‏نیا. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
‏‫احسن، محمد مناظر. (۱۳۸۳ب‏). زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان. ترجمه‏ی مسعود رجب نیا. تهران: علمی و فرهنگی.
‏‫اسکوراسیکه(کسینوس باسوس)، فسطوس بن. (۱۳۸۸). ورزنامه. تصحیح حسن عاطفی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
‏‫افشار، ایرج. (۱۳۴۴). «رسائلی از مؤلف ارشادالزراعه». فرهنگ ایران زمین، جلد 13، شماره 1، ص 7-28.
‏‫برودل، فرنان. (۱۳۷۲). سرمایه‏داری و حیات مادی(۱۴۰۰-۱۸۰۰). ترجمه‏ی بهزاد باشی. تهران: نی.
‏‫بیرجندی، عبدالعلی. (۱۳۸۷). معرفت فلاحت(دوازده باب کشاورزی). تحقیق ایرج افشار. تهران: میراث مکتوب.
‏‫بیرونی، ابوریحان. (۱۳۷۰). الصیدنه فی الطب. تصحیح عباس زریاب خویی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
‏‫بیهقی، ابوالفضل. (۱۳۸۷). تاریخ بیهقی. تصحیح علی‏اکبر فیاض. تهران: هرمس.
‏‫تبریزی، ابن خلف. (۱۳۸۰). فرهنگ فارسى برهان قاطع. تهران: نیما.
حجتی، صادق، مبانی نظری و کارکرد‏های فلاحت‏نامه‏های دوره اسلامی (سده4 تا 7 ق.)، پایان‏نامه دکتری رشته تاریخ علم دوره اسلامی، ۱۳۹۸
‏‫جمالى یزدى، مطهر بن محمد. (۱۳۸۶). فرخ نامه. تصحیح ایرج افشار. تهران: امیر کبیر.
‏‫رازی، محمد بن زکریا. (۱۳۸۷). المنصوری فی الطب‏. ترجمه‏ی محمدابراهیم ذاکر. تهران: دانشگاه علوم پزشکى تهران‏.
‏‫زمخشرى، محمود بن عمر. (۱۳۸۶). مقدمة الأدب‏. تحقیق مهدی محقق. تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران‏.
‏‫زمخشری، محمود بن محمد بن عمر. (۱۳۸۹). الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الأقاویل. ترجمه‏ی مسعود انصاری. ج ۱–4. تهران: ققنوس.
‏‫سزگین، فواد. (۱۳۸۰). تاریخ نگارش‏های عربی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- خانه کتاب.
‏‫طغنری، محمد بن مالک. (۲۰۰۶). زهرة البستان ونزهة الأذهان. تصحیح گارسیا سانچز. مادرید: المجلس الأعلى للأبحاث العلمیة.
‏‫عتبی، محمد بن عبدالجبار. (۱۳۷۴). ترجمه تاریخ یمینی. جعفر شعار و ناصح بن ظفر جرفادقانی. چاپ 3. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
‏‫عسگری، ‏فاطمه؛ و برزگر‏کلیشمی، ‏ولی‏اله. (۱۳۹۹). «بررسی پدیده گرانی و راه‏های مقابله با آن در مصر دوره ممالیک بحری». پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، جلد 21، شماره 53، ص 491-512.
‏‫علی بن ابی طالب (ع)، امام اول. (۱۳۷۰). نهج البلاغة (ترجمه شهیدی‏). محمد بن حسین شریف الرضی، ترجمه‏ی جعفر شهیدی. شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
‏‫فضل‏الله همدانی(منسوب)، رشیدالدین. (۱۳۶۸). آثار و أحیاء. تصحیح منوچهر ستوده و ایرج افشار. تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل.
‏‫کتابی، ‏احمد. (۱۳۹۰). «در آمدی بر بررسی علل اجتماعی قحطی ها در ایران مورد پژوهی قحطی عام و عظیم 1288 ق / 1249 ش». جامعه پژوهی فرهنگی، جلد 3، شماره 2، ص 169-191.
‏‫ماوردی، علی بن محمد. (۱۳۸۳). آیین حکمرانی. ترجمه‏ی حسین صابری. چاپ 1. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
‏‫محمدی ملایری، محمد. (۱۳۷۹). تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی. چاپ 2. تهران: توس.
‏‫مقدسی، محمد بن احمد. (۱۳۶۱). أحسن التقاسیم فی معرفة الأقالیم. ترجمه‏ی علی نقی منزوی. چاپ 2. تهران: کومش.
‏‫نوری، محمد یوسف. (۱۳۸۱). مفاتیح الارزاق یا کلید در گنج‏های گهر. تصحیح هوشنگ ساعدلو. ج ۱–3. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
‏‫هروی، موفق بن على. (۱۳۴۶). الأبنیة عن حقائق الأدویة (روضة الأنس و منفعة النفس). تصحیح احمد بهمنیار. تهران: دانشگاه تهران.

  • تاریخ دریافت 08 اردیبهشت 1400
  • تاریخ بازنگری 18 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 29 شهریور 1404