تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران

تضادهای کارگری و عوامل اجتماعی موثر بر آن (مطالعه تاریخی دوره پهلوی دوم)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ایران

10.30465/ehs.2025.51656.2040
چکیده
کارگران به‌عنوان قشر مؤثر و حساس در ساختار اجتماعی ایران، با تناقضات و منازعات متعددی روبه‌رو بوده‌اند. این تناقضات در دوره پهلوی دوم نیز وجود داشته است. سوال اصلی این تحقیق آن است که عوامل اجتماعی موثر بر تناقضات و تنش‌های کارگری در دوره پهلوی دوم کدام‌ها هستند؟ این مطالعه با رویکرد تحلیل تاریخی انجام شده است. پژوهش بر اسناد رسمی دوره پهلوی دوم و گزارش‌های اتحادیه‌های کارگری تکیه دارد. همچنین مطالعات و مقالات پژوهشی مرتبط با وضعیت کارگران در این دوره به‌عنوان منابع دیگر مورد استفاده قرار گرفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که اگرچه سیاست‌های دوره پهلوی دوم به‌طور نسبی به بهبود رفاه کارگران و تأمین اجتماعی آنان توجه داشت، اما نابرابری دستمزدها، توزیع نامتوازن نیروی کار نسبت به درآمد و دسترسی نابرابر به خدمات رفاهی همچنان وجود داشت. سیاست حکومت در قبال کارگران صنعتی ترکیبی از مشوق‌ها و سرکوب‌ها بود؛ ازیک‌سو، تصویب قانون کار، بهبود شرایط محیط کاری، توسعه بیمه‌های درمانی و مشارکت محدود کارگران در سهام کارخانه‌های صنعتی وجود داشت و از سوی دیگر، تشکیل اتحادیه‌های دولتی (زرد) و نظارت ساواک بر کارگران مانع تحقق کامل حقوق آنان می‌شد. در مواردی که روند حل منازعات شکست می‌خورد، برخوردهای امنیتی شامل اخراج، سرکوب و دستگیری کارگران صورت می‌گرفت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آبراهامیان، یرواند (1384) ایران بین دو انقلاب، درآمدی بر جامعه‏شناسی سیاسی ایران، ترجمه احمد گل‏محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولیلایی، تهران، نشر نی.
آقاجری، هاشم؛ ویسی، مرتضی (1393) زمینه‏های ورود و نقش‏آفرینی کارگران در انقلاب، تحقیقات تاریخ اجتماعی، 4 (2)؛ 1 20.
آموزگار، جهانگیر (1357) فراز و فرود دودمان پهلوی، ترجمه اردشیر لطفعلیان، بی‏جا، مرکز ترجمه و نشر کتاب.
احمدی، مهدی (1403) زیست کارگری ایرانیان در جنوب قفقاز؛ وضعیت اشتغال، ساعات کار و دستمزد (از اواخر قرن نوزدهم تا اوایل قرن بیستم)، دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 13 (2)؛ 1 34.
ازغندی، علیرضا (1376) ناکارآمدی نخبگان سیاسی ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر قومس.
اشرف، احمد، بنوعزیزی، علی (1386) طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران، نشر نیلوفر.
اشرف، احمد (1389) کالبدشکافی انقلاب: نقش کارگران‏صنعتی درانقلاب ایران، مجله‏گفتگو، شماره55.
ایوانف، میخائیل سرگیویچ (1356) تاریخ نوین ایران، ترجمه هوشنگ تیزابی و حسن قائم‏پناه، تهران، نشر اسلوج.
بانک مرکزی ایران (1355) گزارش‏های آماری سال 1355.
بشیریه، حسین (1389) موانع توسعه سیاسی در ایران، تهران، نشر گام نو.
بلندی، مریم؛ میقانی، کاظم؛ پورآرین، فؤاد؛ حسینی، میرهادی (1403) مطالبات رفاهی کارگران صنعت نفت با تکیه بر عرایض (1320، 1332 شمسی)، دوفصلنامه تحقیقات تاریخ اقتصادی ایران، 13 (1)، 31 57.
بیات، آصف (1362) فرهنگ و روند پرولتر شدن کارگران کارخانجات تهران، مجله الفبا، شماره 4.
بیات، آصف (1384) کنترل سیاسی و سازماندهی کارگری در ایران، مجله نگاه، شماره 13.
بیات، آصف (1400) کارگران و انقلاب 57، تهران، نشر اختران.
توسلی، غلام‏عباس (1392) جامعه‏شناسی کار و شغل، تهران، سمت.
چلبی، مسعود (1375) جامعه‏شناسی نظم: تشریح و تحلیل نظری نظم اجتماعی، تهران، نشر نی.
خامه‏ای، انور (1372) خاطرات سیاسی انور خامه‏ای، تهران، نشر گفتار.
ساعد مراغه‏ای، محمد (1373) خاطرات سیاسی محمد ساعد مراغه‏ای، تهران، نشر نارمک.
عیسوی، چارلز (1362) تاریخ اقتصادی ایران (عصر قاجار 12151332 ه.ق. / 18001914 میلادی)، ترجمه: یعقوب آژند، تهران، شرکت افست (سهامی عام).
فلور، ویلم (1371) صنعتی شدن ایران و شورش شیخ احمد مدنی 19001925، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، نشر توس.
فوران، جان، (1392) تاریخ تحولات اجتماعی ایران (مقاومت شکننده)، ترجمه احمد تدین، تهران، نشر رسا.
کاتوزیان، محمدعلی (همایون) (1374) اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران، نشر مرکز.
لاجوردی، حبیب (1369) اتحادیه‏های کارگری و خودکامگی درایران، ترجمه ضیاء صدقی تهران، نشر نو.
مرکز آمار ایران (1345) سرشماری عمومی نفوس و مسکن، تهران، سازمان مرکزی آمار ایران.
مرکز آمار ایران (1355) سرشماری عمومی نفوس و مسکن، تهران، سازمان مرکزی آمار ایران.
مشهدی‏زاده، ناصر (1373) تحلیلی از وضعیت برنامه‏ریزی شهری در ایران، تهران، دانشگاه علم و صنعت.
منوچهری، علی؛ احمدی، مهدی (1388) اعتصابات کارگری دوره نخست‏وزیری مصدق، نشریه پیام بهارستان، 2 (5)؛ 369 398.
میلانی، عباس (1392) نگاهی به شاه، نشر پرشین سیرکل، تورنتو کانادا.

  • تاریخ دریافت 30 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 19 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 19 مرداد 1404