بررسی تأثیر پایگاه اجتماعی ـ سیاسی امرای نظامی سلجوقی در گرایش‌های سیاسی امرا

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسندگان

1 استاد، پژوهشکدۀ تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 دانشجوی دکتری دانشگاه خوارزمی

چکیده

سلجوقیان که نظام قبیله‌ای داشتند و از رسوم و سنت‌های قبیله‌ای پیروی می‌کردند، در آغاز در امور نظامی نیز ساخت قبیله‌ای داشتند. سلاجقه در جایگاه جدید خود در مقام حاکمان قلمروی وسیع مجبور به استفاده از عناصر و امرای نظامی از دیگر قوم‌ها بودند که این امر به اختلاط قومی در داخل سپاه ثابتی منجر می‌شد که بنا به نیازها و ضرورت‌ها تشکیل داده بودند. روند سازماندهی عناصر نظامی در بافت سپاه سلجوقیان و به دنبال آن جای‌گیری این عناصر در ساختارهای سیاسی و اداری، به حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی و اقتصادی جدید منتهی می‌شد و پایگاه سیاسی و اجتماعی را برای امرا در پی داشت. جای‌یابی در این ساختارها و عرصه‌ها موجب جهت‌یابی‌ها و جهت‌گیری‌هایی به منظور کسب حداکثر منافع می‌شد. نوشتار حاضر درصدد بررسی تأثیر پایگاه اجتماعی و سیاسی کسب‌شده در حکومت سلجوقی از سوی امرای نظامی در گرایش‌ مرکزگرایی یا مرکزگریزی آن‌هاست. به همین منظور ابتدا به شناسایی پایگاه امرای نظامی پرداخته شده است که جای‌یابی امرای نظامی با پایگاه‌های قومی مختلف چون ترکمن، ترک، عرب، و ایرانی را در گروه‌بندی‌های موجود از امرای نظامی در ساختار حکومت شامل امرای اقطاع‌دار، امرای درباری، و امرای سرگردان نشان می‌دهد. قرارگرفتن در این گروه‌بندی‌ها پایگاهی سیاسی برای این عناصر قدرت درپی داشت که خود پایگاه اجتماعی را موجب می‌شد. قرارگرفتن امرای نظامی در این چهارچوب‌ها گرایش‌هایی را همچون مرکزگرایی و مرکزگریزی درپی داشت که در روند سیاسی و اجتماعی جامعه نیز مؤثر بود. با قدرت‌گیری امرای نظامی در این چهارچوب‌ها و شکل‌گیری ارتباط‌های اجتماعی با جامعۀ تحت تسلط‌شان، حوزه‌های مستقل قدرت شکل می‌گرفت که حکومت سلجوقی را دچار ضعف و زمینۀ ازهم ‌پاشیدگی سلجوقیان را فراهم می‌کرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Impact of Political and Social Status of Seljuq Military Commanders on Their Political Tendencies

نویسندگان [English]

  • Shahram Yousefifar 1
  • Behzad Asghari 2
1 Professor History, Institute for Humanities and Cultural Studies
2 Ph.d student of kharazmi university
چکیده [English]

With the rise of Turkmen Seljuqs who primarily served in the armies of previous governments, new circumstances emergedwithin the social, political, and military spheres of Iran. At first, they sought to maintain their tribal system traditions in the military affairs. However, they, in their new position as rulers of a vast territory, had to appoint members of other tribes as their military commanders. This resulted in ethnic mixing inside the army. The incorporation of non-Seljuqs into the Seljuq military and, consequently, political and administrative structures led to their presence in social and economic arenas and brought them socio-political status.
This paper aims to study the impact of these military commanders’ social and political status on their centripetal or centrifugal tendencies. For this purpose, their ethnic affiliation was studied. It was revealed that Turkmen, Turks, Arabs, and Iraniansserved in the Seljuq army asiqtā commanders, royal commanders, and displaced commanders. This brought them not only political but also social status which, consequently, made them show centripetalor centrifugal tendencies that affected the political and social life of the society. Their political status and social bonds with the society led to the formation of independent bases of power and gradual decline of the Seljuq dynasty.

کلیدواژه‌ها [English]

  • military commanders
  • Seljuq
  • militarism
  • iqtā
  • political and social tendencies