برات‌های‌ تجارتی عصر قاجار (بررسی تاریخی و سندشناسی)

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ /پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و کارشناس اسناد تاریخی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

2 کارشناس ارشد مطالعات اسناد و مدارک آرشیو / دانشگاه تهران

چکیده

برات‌ تجارتی مهم‌ترین و پرکاربردترین ابزار مالی در مناسبات اقتصادی عصر قاجار بود. بر اساس شواهد تاریخی، در این بازۀ زمانی، بخش عظیمی از معاملات و مبادلات داخلی و خارجی ایران با استفاده از برات تجارتی انجام می‌گرفت. از سویی دیگر، این سند تنها کارکرد تجاری نداشت، بلکه حکومت برای اموری چون تسویه حساب‌های مالیاتی، پرداخت بدهی‌ها و خرید اجناس از خارج کشور از آن استفاده می‌کرد. با وجود تاسیس بانک‌های شاهی و استقراضی و نیز چاپ اسکناس به سبک غرب، استفاده از برات در مناسبات اقتصادی تا پایان عصر قاجار به صورت قابل‌توجهی ادامه یافت.
اما برات تجارتی چه نوع سندی است و یک پژوهشگر چگونه می‌تواند آن را از بین انبوه اسناد تجاری شناسایی کند؟ چه عواملی باعث شد برات تجارتی به مهمترین ابزار مالی در مبادلات تجاری عصر قاجار تبدیل شود؟ این پژوهش، سعی دارد با روش توصیفی- تحلیلی و با بررسی منابع کتابخانه‌ای و اسناد آرشیوی و بیش از 200 برات‌ تجارتی به این پرسش‌ها پاسخ دهد.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که برات‌های تجارتی از نظر ظاهری دارای ساختار ویژه‌ای هستند که آنها را از دیگر اسناد متمایز می‌کند. از نظر محتوایی، این سند اطلاعات ارزشمندی از سازوکار نظام پرداخت براتی رایج در میان تجار و صرفان را در اختیار پژوهشگران تاریخ اقتصادی قرار می‌دهد. از سویی دیگر، نبود امنیت در راه‌ها، کمبود مسکوکات، حمل و نقل آسان، رایج نبودن اسکناس و عدم اعتماد به بانک‌ها از عوامل اصلی استفاده گسترده از برات تجارتی در عصر قاجار بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An analysis of the commercial bills of the Qajar era Documentary and Historical study

نویسندگان [English]

  • Amin mohammadi 1
  • marzyieh samareh hosseini 2
1 Phd student of history/ IHC
2 MA. The study in archive documents and plans /Tehran university.
چکیده [English]

commercial bills was the most important and most used financial instrument in the economic relations of the Qajar era. According to historical evidence, during this time period, a large part of Iran's internal and external transactions was carried out using it. On the other hand, this document was not the only commercial operation, but the Qajar government used it for things like tax settlements, payment of debts and the purchase of goods from Outside the country. Despite the establishment of royal and Mortagage banks, as well as Western-style currency money, the use of bill in economic relations continued significantly until the end of the Qajar period.
But what kind of document is it and how can a researcher identify it from a wide range of commercial documents? What factors made the bills turn into the most important financial instrument in Qajar trading? This research tries to answer these questions through a descriptive-analytical method and reviewing library resources and over 200 bills.
The findings of this study indicate that the bills are of a specially structured nature that distinguishes them from other documents. Contentally, this document provides valuable information to the economic history researchers on the mechanism of the payment system among traders and individuals. On the other hand, lack of security in the roads, lack of coins, easy transportation, unpredictability of money, and lack of trust in banks were the main reasons for its widespread use in the Qajar era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The historical documents
  • the trade bill
  • the economic history
  • Documentary
  • business and traders
ابوزرجمهوری، مهستی و دیگران، (1385)، نشست تخصصی کشف حجاب (مجموعه سخنرانی و ضمیمه)، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، چاپ دوم.

اسناد مطبوعات (1320-1286ش)، (1371)، به کوشش کاوه بیات و مسعود کوهستانی‌نژاد، ج1، تهران: سازمان اسناد ملی.

اکبری، محمدعلی، (1393)، تبارشناسی هویت جدید ایرانی، تهران: نشر نی.

ایوری، سارا، (1389)، «بررسی تطبیقی عکاسی کارکردی و عکاسی والا از منظر تاریخ اجتماعی و زیباشناختی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، رشته پژوهش هنر، دانشگاه الزهرا.

پروین، ناصرالدین، (1393)، «اطلاعات»، دانشنامه مطبوعات ایران، ج1، زیرنظر محمدجعفر محمدزاده، تهران: دانشنامه مطبوعات ایران، صص 333-320.

ترابی، نسرین، (1384)، «عکاسی ایران در سال‌های 1300 تا 1320»، عکاسی خلاق، سال اول، شماره 3، صص 61-57.

خدادادی مترجم‌زاد، محمد، (1393)، کارکردهای فرهنگی- هنری عکاسی در ایران (1380- 1330 خورشیدی)، تهران: مرکب سپید.

رحمانیان، داریوش و مریم ثقفی، (1393)، «کارکردهای تخصصی عکس در دوره پهلوی اول (عکاسی به مثابه ابزاری برای احراز هویت و شناسایی مجرمین)»، دوفصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ‌نامه ایران بعد از اسلام، سال پنجم، شماره نهم، صص 70-47.

طهماسب‌پور، محمدرضا، (1389)، از نقره و نور، تهران: نشر تاریخ ایران.

قاسمی، سید فرید، (1379)، تاریخ روزنامه‌نگاری در ایران (مجموعه مقالات)، ج 1، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

محبوب فریمانی، الهه و بهزاد نعمتی، (1384)، گزیده عکس‌های تاریخی موجود در مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ج 1: رجال، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

محمدی، منظر و سید سعید سید احمدی زاویه، (1396)، چرخش فرهنگ زیبایی؛ تحول معیارهای زیبایی فردی در گذر از قاجار به پهلوی، نشریه هنرهای زیبا- هنرهای تجسمی، دوره 22، شماره 3، صص 16-5.

مسبوق، سیدعلیرضا و محسن مراثی، (1393)، «بررسی ورود عکاسی به ایران و میزان کاربرد ان در طراحی پوستر (از آغاز تا سال 1316ش)»، مطالعات آرشیوی، سال 24، دفتر اول، صص 121-98.

مسعودی، جلیل، (بی‌تا)، آگهی‌های تجاری و روش‌های آن، ج 1، بی‌جا: مدرسه عالی بازرگانی.

میرزایی، محسن، (1396)، 230 سال تبلیغات بازرگانی در مطبوعات فارسی زبان، 3 جلد،  تهران: سیته.

وﯾﻤﺮ، راﺟﺮ دی، و دوﻣﯿﻨﯿﮏ، ﺟﻮزف آر، (1384)، ﺗﺤﻘﯿﻖ در رﺳﺎﻧﻪ‌ﻫـﺎی ﺟﻤﻌـﯽ، ﺗﺮﺟﻤـﻪ ﮐـﺎووس ﺳـﯿﺪ اﻣﺎﻣﯽ، ﺗﻬﺮان: اﻧﺘﺸﺎرات ﺳﺮوش و ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت، ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و ﺳﻨﺠﺶ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪای.

یوسفی‌فر، شهرام و شهناز جنگجو، (1395)، «چگونگی بازنمایی زن و زنانگی در آگهی‌های تجاری روزنامه اطلاعات (1320-1304 ش)»، پژوهش‌نامه تاریخ اقتصادی و اجتماعی، سال پنجم، شماره دوم، صص109-129.

یوسفی‌فر، شهرام و شهناز جنگجو، (1395)، «کارکرد فرهنگی اگهی‌های تجاری مرتبط با زنان در روزنامه اطلاعات 1320-1305»، پژوهش‌نامه تاریخ اقتصادی و اجتماعی، سال هفدهم، شماره سی‌وششم، صص 202-175.

منابع آرشیوی

روزنامه اخگر، شماره ۶۵۰.

روزنامه اطلاعات، شماره 1 تا 4829.