بازتاب ساختار سیاسی اجتماعی بر روند سکونت توس کهن در اواخر دوره ساسانی و اوایل اسلام

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسندگان

1 استاد یار گروه باستان شناسیT دانشگاه بیرجند

2 دانشیار گروه باستان شناسی ،دانشگاه تربیت مدرس

چکیده

شناخت از توس دوران اسلامی به ویژه از قرن چهارم تا هشتم ه.ق مطلوب است اما این اطلاعات در مورد توس دوره ساسانی و اوایل اسلام بخصوص در مورد تاثیرات ساختار سیاسی– اجتماعی بر مکانیت و مکان گزینی شهر بسیار مبهم و تاریک است دراین پژوهش به منظور بررسی روندعوامل موثر در سکونت این شهر مهم دوران ساسانی و اوایل اسلام سعی شده است متون تاریخی معتبر ، بررسهای محوطه های ساسانی دشت توس و همچنین بررسی نظریات محققان معاصر مورد تاکید قرار گیرد با بررسی این منابع و مواد مطالعاتی میتوان نتیجه گیری کرد توس دوره ساسانی همانند توس دوره اسلامی از یک تمرکز شهری واحد برخوردار نیست وبه همین خاطر مورخین و محققین نتوانسته اند تعریفی جامع از شکل و محدوده شهری توس در دوران مختلف ارائه نمایند از سویی ساختار معماری شهر با در نظر گرفتن حکومت کنارنگیان و حملات مداوم اقوام مهاجم شرقی تحت تاثیر معماری نظامی و تدافعی بود و به همین علت سوای سکونتگاههای عموم افراد استحکامات دفاعی ساخته میشد که نمونه آنها دردشت توس صید آباد و شهر خراب است با ورود مسلمانان به ایران، کنارنگیان با مسلمانان صلح و در نتیجه بسیاری از این قلعه ها  در آغاز دوران اسلامی به حیات خود ادامه می دهد تا این که در قرن سوم وچهارم با شکل گیری تابران، محلهای استقرار کنارنگیان در دوره ساسانی متروک و شهرهای نوغان و تابران رونق می­گیرد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Reflecting the social political structure on the habitat of the ancient Toos in the late Sasanian and early Islamic periods

نویسندگان [English]

  • hossien kohestani andarzi 1
  • javad neyestani 2
1 Assistant Professor of Archeology Department, Birjand University
2 associated professor of Archeology Department of Tarbiat Modares University
چکیده [English]

g
but this information is very obscure about the Sassanid and Islamic early era, especially the effects of the socio-political structure on the city's location. In this research, in order to investigate the process of effective factors in the residence of this important city of Sassanid and early Islam, these concepts have been considered: authoritative historical texts including literary, political and social, Sassanid districts' surveys, and also review and analyze the views of contemporary scholars. In sum, and by examining these sources and materials,. In the late Sassanid period, the architecture of the city was strongly influenced by the military and defensive architecture, taking into account the rule of the climbers and the indirect attacks of the eastern invading tribesmen. Therefore, besides the settlements of the people, there were fortresses, seyed Abad and the city are ruined. With the arrival of Muslims in Iran, the Konarangiaan with peace Muslims, as a result of many of these castles and landscapes, continue to exist at the beginning of the Islamic era, so that in the third and fourth centuries, with the formation and operation of the city of Tabaran, the settlements The Konarangiaan in the Sassanid era are abandoned forever and the cities of Noghan and Tabaran are thriving

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Toos
  • Konarangiaan
  • Sassanid
  • Early Islam
  • Tabaran
ابن بطوطه ، رحله ابن بطوطه المسماه ، تحفه الانظار من غرائب الا مصار ، جمع و تلخیص ابن جزی ، شرحه و کتب هوا مشه طلال حرب : بیروت دار الکتب العلمیه.

ابی القاسم عبیدالله بن عبدالله المعروف بابن خرداذبه ، المسالک و الممالک ، ویلیه بند من کتاب الخراج و صنعه الکتبه : یطللب من مکتب المثنی البغداد.

ابی حنیفه احمد بن داوود الدینوری، اخبار الطوال ، تحقیق عبد النعیم عامر ، مراجعه الدکتور جمال الدین الشیال  ، قم،  :انتشارات الشریف الرضی .

ابی منصورالثعالبی ( 1963) ، تاریخ غررالسیر المعروف بکتاب غرر اخبار ملوک الفرس و سیرهم ، تهران  : مکتبه الاسدی .

احمد بن ابی یعقوب بن واضح المعروف بالیعقوبی ( 1422.ه )، البلدان ،,وضع حواشیه محمد امین ضناوی ، منشوراتمحمد علی بیضون، بیروت :دار الکتب العلمیه .

اسدی طوسی ،حکیم ابو نصر علی بن احمد  )1354( ، گرشاسب نامه،  تهران : به اهتمام حبیب یغمایی .

اشپولر، برتولد )1373( ، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری: انتشارات علمی و فرهنگی.

اصطخری، ابواسحق ابراهیم( 1368 (، به اهتمام ایرج افشار، چاپ سوم : انتشارات علمی وفرهنگی.

اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان (1368) ، مرآت البلدان ، تصحیح و حواشی دکتر عبد الحسین نوایی و میر هاشم محدث :  انتشارات دانشگاه تهران

اعتماد السلطنه ،محمد حسن خان( 1362) مطلع الشمس، جلدهای 3-1، چاپ اول : نشر پیشگام.

اکبری ، امیر( 1388 ) ،" فتح خراسان و مهاجرت قبایل عرب به این سرزمین "، پژوهش نامه تاریخ  ،سال پنجم ، شماره 17 .

آلتهایم. فرانس و روت استیل (1382 )، تاریخ اقتصاد دولت ساسانی ، مترجم هوشنگ صادقی ، تهران : انتشارات علمی وفرهنگی.

اوبهی هروی (1365) ، فرهنگ لغات تحفه الحباب، به تصحیح وتحشیه فریدون تقی زادۀ طوسی،نصر الزمان ریاضی هروی، مشهد: آستان قدس رضوی.

آور زمانی ، فریدون ( 1391 )، جغرافیای تاریخی ایران زمین ، تهران : مؤسسۀ فرهنگی و انتشاراتی پازینه .

باسورث ، کلیفورد ادموند( 1378 )، تاریخ غزنویان ، ترجمه حسن انوشه ، جلد اول و ودوم ، تهران : موسسه امیر کبیر.

بلینتسکی ، آ ( 1371) ، خراسان و ماوراء النهر ( آسیای میانه ) ، ترجمۀ دکتر پرویز ورجاوند ، تهران: موسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.

بهار، مهرداد. 1390، بندهش، چاپ چهارم: انتشارات توس.

بینش ، تقی (1348 )، " طابران توس " ، یاد نامۀ ایرانی ولادیمیر مینورسکی ،(شامل مقالات تحقیقی مربوط به مطالعات ایرانی ): انتشارات دانشگاه تهران .

پیگولو سکایا ، ن( 1367)، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمه عنایت الله رضا: انتشارات علمی و فرهنگی.

تقوی نژاد دیلمی ، محمد رضا ( 1366) ،  معماری شهرسازی و شهرنشینی ایران در گذر زمان : انتشارات فرهنگسرا .

جوادی ، غلامرضا (1380 ) ، مدیریت در ایران باستان : سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی .

حافظ ابرو (1380) ، زبدة التواریخ ، جلد دوم ، مقدمه ، تصحیح و تعلیقات : حاج کمال سید جوادی ، تهران: سازمان چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی.

حبیبی ، سید محسن ( 1375 )،  از شار تا شهر ( تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای آن تفکر و تاثر) ، انتشارات دانشگاه تهران .

حبیبی، عبد الحی(1342) ، زبان دو هزار سال قبل افغانستان یا مادر زبان دری، تحلیل کتیبۀ سرخ کتل بغلان افغانستان، دولتی مطبعه، کابل: انتشارات انجمن تاریخ افغانستان.

حبیبی، عبدالحی(1367) ، تاریخ افغانستان بعد از اسلام: نشر دنیای کتاب.

حدود العالم من المشرق الی المغرب( 1362 ) ، (مولف نامعلوم) به کوشش منوچهر ستوده : انتشارات کتا بخانۀ طهوری.

حسن آبادی ، علی ( 1393) ،گزارش بازدید شهر خراب ، موجود در آرشیو میراث فرهنگی میراٍث فرهنگی خراسان رضوی.

حمزۀ اصفهانی( 1978)، شرح دیوان ابی نواس، ایلیا الحاوی، ضبط معانیه و شروحة  الکلمات و اکلمها ، بیروت : منشورات الشرکة العالمیة الکتاب.

دوستخواه، جلیل( 1389) ، اوستا کهن ترین سرودهای ایرانیان، چاپ پانزدهم، تهران: انتشارات مروارید.

رجبی، پرویز) 1375( ،جشن های ایرانی، چاپ اول: نشر فرزین.

رضایی ،عبد العظیم(1378) ، گنجینۀ تاریخ ایرانیان ،جلد هفتم ، ساسانیان: انتشارات اطللس.

زرین کوب، عبد الحسین(1389) ، تاریخ ایران باستان(تاریخ سیاسی ساسانیان) ، تهران: انتشارات سمت.

سرمدی ، محمد تقی و ناصر پویان ( 1384 ) ، دانشنامه شکنجه و کشتار شاهان ، نخبگان و قدرتمندان ایران شاه کشی ، کتاب اول : ار آغاز تا پایان دوره ساسانیان ، تهران : انتشارات سرمدی.

سید سجادی ، سید منصور(1383 ) ، مرو یا باز سازی جغرافیای تاریخی یک شهر بر پایه نوشته های تاریخی و شواهد باستان شناسی ، تهران : انتشارات سازمان میراث فرهنگی.

سیدی ، مهدی و دیگران  (1383 ) ،  فرهنگ جغرافیای تاریخی ترکمنستان ( مرو ، میهنه ، نساء ، خوارزم ، فراوه ، دهستان ......) ،: انتشارات بین المللی الهدی.

سیدی، مهدی( 1373) " سیمای فرهنگی و مدنی توس" کتاب پاژ ( ویژه نامۀ توس و فردوسی )، شمارۀ 13 و 14: چاپخانۀ روزنامۀ قدس.

شاهنامۀ فردوسی بر اساس چاپ مسکو(1374) ، به کوشش دکتر حمید سعیدیان: دفتر نشر داد.

شمس الدین ابی عبدالله بن محمد بن احمد بن ابی بکر المقدسی( 1424ق )، احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم ، علق علیه و وضع حواشیه محمد امین الضناوی، محمد علی بیضون، بیروت : دار الکتب العلمیه .

صالحی ، کوروش ( 1388 )  ، در سراشیب سقوط ، ناگفته های در گیریهای مسلمانان با ایرانیان ، مشهد : موسسه فرهنگی انتشاراتی ایران آزاد.

صدیقی، غلامحسین(1375) ،  جنبشهای دینی ایران در قرنهای دوم و سوم هجری ، تهران: انتشارات پاژنگ.

طرح تحقیقاتی توس در متون تاریخی ( 1374 )، هیات کاوشهای باستان شناسی شهر توس، گزارش منتشر نشده: موجود در آرشیو میراث فرهنگی خراسان رضوی.

عبدالله مهدی الخطیب ( 1395 ه- 1975م ) ، الحکم الاموی فی خراسان ، بغداد : منشورات موسسه الاعلمی بیروت  .

قصابیان ، محمد رضا (1379)،" سرگذشت نوغان ( مادر شهر مشهد) " نشریۀ خراسان پژوهی  ، سال سوم ، شماره اول.

قنبری ، احمد ( 1381 ) ،جغرافیای شهرستان چناران ، مشهد : انتشارات جام آپادانا .

قوطانیان ، سمبات(1341) ، " طوس"  ، نشریه فرهنگ خراسان ، س4 ، شمارۀ 1و 2.

گردیزی، ابو سعید عبد الحی بن ضحاک بن محمود(1384)، زین الاخبار، به اهتمام دکتر رحیم رضا زاده ملک : انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

لباف خانیکی ، رجبعلی و  محمود بختیاری شهری و دیگران( 1393) ، شناخت تابران ( توس) : انتشارات آهنگ قلم.

مارکوارت، یوزف(1373)، ایرانشهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی، ترجمۀ دکتر مریم احمدی ، تهران: انتشارات اطلاعات.

محمد بن الجریر الطبری (1407 ه. ق – 1987 م )،  تاریخ الامم و الملوک ، جلد 4 : موسسه للطباعه و النشر عز الدین .

مستوفی، حمد الله(1362)، نزهة القلوب، چاپ اوّل ، تهران: نشر دنیای کتاب.

معطوفی ، اسدالله (1382 )، تاریخ چهار هزار ساله ارتش ایران ، تهران : انتشارات ایمان .

منهاج الدین، غثمان بن سراج الدین( 1342 ش ) ، طبقات ناصری ، به تصحیح عبد الحی حبیبی، کابل: انتشارات کرده.

مهر آفرین ، رضا ( 1393 )،  شهرهای ساسانی ، تهران : انتشارات سمت .

موسوی، سید محمود( 1370)،  توس شهر خفته در تاریخ، معاونت پژو هشی سازمان میراث فر هنگی کشور.

نولدکه ، تئو دور(1378)، تاریخ ایرانیان و عربها در زمان ساسانیان، ترجمه عباس زریاب خویی ، چاپ دوم:  پژو هشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

هدایت، صادق( 1334  )، نوشته های پرا کندۀ صادق هدایت، به اهتمام حسن قائمیان، تهران: انتشارات امیر کبیر.

هروی ، جواد (1383 )، " وحدت عملی خراسان بزرگ در دورۀ اسلامی " فصلنامه مطالعات تاریخی ، ضمیمه مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد ، شماره پنجم و ششم .

واژه نامه های بسامدی شعر های شهید بلخی (بی تا) ، فراهم آورنده محمود منشی زیر نظر فریدون بدره ای: فرهنگستان زبان ایران.

ورهرام ، غلامرضا ( 1372)، تاریخ تمدنهای آسیای مرکزی در دوران اسلامی ، مشهد : بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی.

یوسفی­فر، شهرام (1390 ) ، شهر و روستا در سده های میانه تاریخ ایران ، تهران : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی .

Katip celebi ، kitab – I )218) cihannuma ، yayin youetmeni ، istanbul publishing director: nevzat bayhan. 0

Mackenzie, d, n )1971(، a concise Pahlavi dictionary, oxford university press, London.

altiranische.   worterbuc.)1979) ، rev. by bartholomae. chiristian. waltet de gruyter. berlin.

frye. n. Richard (1975 ، (The golden age of Persia (the arab in theest), London.

grishman. Roman) 1961. ،( iran from the earliest timeto the Islamic conquest. Made and printed in great britania

frye. Richard) 1963 ، (the heritage of Persia. originally published: California.

Christensen.  a (1994 ، (l iran sous les sasanides copenhagen.