سلامت و باورهای عامیانه در عصر قاجار

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسنده

استادیار پژوهشکده علوم اجتماعی/پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

بیماری و مرگ‌و‌میر بر اثر بیماری‌های واگیردار و ناشناخته یکی از واقعیت‌های اجتماعی دوره قاجار محسوب می‌شود. ادراک ابتدایی انسان پیشامدرن از بدن و زمینه‌های زیستی ابتلا به بیماری‌ها ریشه در باورهای عامیانه مردمان و منعکس‌کننده بخشی ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه آن روز بود. مقاله حاضر به بررسی باورهای عامیانه و کنش‌های متعاقب آن در مواجهه با بیماری‌ها بعنوان واقعیت اجتماعی پرداخته و درصدد پاسخ‌گویی به این دو پرسش است: باورهای عامیانه دربارة علل وقوع بیماری­ها در این  دوره چه بودند؟ چه راهکارهایی جهت بهبود و درمان بر حسب باورهای عامیانه تجویز می‌شد‌؟ مطالعه اسنادی منابع تاریخی و تحلیل نظری یافته‌های مستخرج از منابع نشان می‌دهد باورهای عامیانه نقش مهمی در حفظ سلامت چه از باب بروز بیماری و چه درمان داشته است. در نزد عموم طرق تامین درمان و سلامت در اشکالی چون رجوع به طب سنتی و بهره‌گیری از شیوه‌های درمانی معمول بود. انتساب بیماری به امور ماور‌الطبیعه راه های حمل اوراد و طلسم ها را بعنوان روش‌های درمان دیده می‌شد و همچنین برخورداری از انرژی‌های افراد و اشیا مقدس به نیت شفابخشی این امور گویای نبود امکانات، عدم شناخت ساختار بدن در مواجهه با بیماری‌های عفونی پیچیدگی‌های بیماری در اعضای درگیر از یکسو و تلاش برای جلوگیری از وخامت احوال و حفظ بقا بود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Health and Common Beliefs during Qajar Era

نویسنده [English]

  • Somayeh Shafiee
Assistant professor of Social Sciences/Instituted For Humanities and Cultural Studies
چکیده [English]

Sickness and death as a result of contagious and unknown diseases were the social realities of Qajar era. Pre-modern perceptions of peopleof human body and biological causes of diseases had a root in people conventional beliefs and were thus reflective of socio-cultural structure of the society of that time. The present study treats the common beliefs of the people and their related actions concerning diseases as part of social realities, and attempts to examine what these common beliefs of this era concerning the causes of diseases were and what solutions were prescribed for curing diseases accordingly. Analysis of historical documents and theoretical interpretation of the findings reveal that common beliefs played an important role in preserving health both with regard to disease causes and cures. Based on common beliefs, health and treatment were provided through reference to traditional medicine and common curing methods. By attributing diseases to metaphysical issues, people made use of magic and talisman as treatment. Moreover, taking advantage of the energy of individuals and holy objects for healing purposes suggests lack of facilities, lack of recognition of body structure in confronting infectious diseases and the complexities of diseases afflicting body organs on the one hand, and attempts for prevention of condition deterioration and maintainingsurvival on the other hand.

کلیدواژه‌ها [English]

  • common beliefs
  • traditional medicine
  • epidemic disease
  • magic removal
پولاک، یاکوب ادوارد(1368)، سفرنامه ایران و ایرانیان، کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

تاورنیه، ژان باتیست، (1382)، سفرنامه تاورنیه، مترجم حمید ارباب شیرانی، تهران: نیلوفر.

حاتمی، زهرا، (1392)، راه‌های عامیانه پیشگیری و درمان وبا در دوره قاجار، مجله طب سنتی اسلام و ایران، سال چهارم، ش2.

دروویل، گاسپار، (1370). سفرنامه درویل، جواد محیی، تهران: گوتنبرگ.

دیوان بیگى، میرزا حسین خان،(1382)، خاطرات دیوان بیگی، تهران: اساطیر.

دیولافوا، ژان، (1355)، سفرنامه مادام دیولافوا، مترجم همایون فره‌وشی، تهران: دانشگاه تهران.

رایس، کلارا کولیور، (1383). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آنها، اسد الله آزاد، نشر کتابدار.

سرنا،کارلا، (1362)،  مردم و دیدنیهای ایران، سفرنامه مادام کارلا سرنا، ترجمه غلامرضا سمیعی، نشر نو.

شقاقی، حسینقلی خان، (1353). خاطرات ممتحن‏الدوله، تهران: امیرکبیر.

صفری، بابا(1350) اردبیل در گذرگاه تاریخ. ناشر مولف.

عین السلطنه، قهرمان میرزا (1373)روزنامه خاطرات عین‏السلطنة، تهران: اساطیر.

فلور، ویلم (1386) سلامت مردم در ایران قاجار، ایرج نبی پور، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی بوشهر.

فیاضی، عماد الدین(1390) تاثیر خرافات و عقاید انحرافی بر گسترش بیماریها در عصر قاجار، فصلنامه مسکویه، سال 6، ش 19.

لایارد، اوستین هنری، (1367)، سفرنامه لایارد، نبرد محمدتقی‌خان بختیاری با حکومت قاجاریه، مترجم مهراب امیری، تهران: وحید. 

موریه، جیمز ژوستینین، (1378)، سرگذشت حاج بابای اصفهانی، مترجم میرزا حبیب اصفهانی، تهران: الست فردا.