بهداشت حمام‌های عمومی در دورۀ معاصر و نقش شهرداری‌ها (مطالعۀ موردی: شهر اصفهان)

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسنده

دکترای تاریخ، دانشگاه اصفهان، مرکز اسناد اصفهان

چکیده

حمام‌های عمومی جزئی از زندگی اجتماعی جامعۀ دیروز بودند که با ظهور مدرنیته، مورد اعتراض اصلاحگران جامعه جهت افزایش معیارهای بهداشتی آن در تناسب با زندگی جدید قرار گرفت. یکی از این استانداردها استفاده از دوش به جای خزینه بود. شهرداری‌ها به عنوان متولّی امر با اجبار دولتی حمامی‎ها ‎را موظف به این تغییر می‌کردند. این مبارزه به دلیل مطالبه و خواست بخشی از مراجعان حمام‌ها، که استفاده از دوش را برنمی‌تافتند و خواستار استفاده از خزینه‌ها بودند، بسیار طولانی و پرفرازونشیب گردید، به طوری که از اواسط حکومت رضاشاه تا دهۀ چهل شمسی را دربرگرفت. در این پژوهش با مراجعه به منابع مطبوعاتی آن زمان، اسناد و تاریخ شفاهی سیر این ماجرا در شهر اصفهان به عنوان مورد مطالعه (Case Study) تبیین و تشریح گردیده ‎است.
نتیجه این‌که به واسطۀ جدیت مقامات شهری و نیز خواست عمومی جامعۀ شهرنشین که محصول بالارفتن سطح بهداشت عمومی بود، فرآیند بهداشتی‎کردن حمام‌های عمومی شکل گرفت. با این حال، تغییرات یادشده چون از آن‌جا که با جنبه‌های فرهنگی جامعه هماهنگی کامل نداشتند، با دوره‎ای طولانی از کشمکش همراه شد و سرانجام، به واسطة بروز تغییرات اساسی در سبک زندگی و معماری خانه‌های شهری ـ ‎که واجد حمام‌های خانگی شدند ‎ـ موضوع حمام‌های عمومی و مسائل وابسته به آن، از حیات اجتماعی شهرها به کناری نهاده‎ شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Hygiene at Public Baths during Modern Era and the Role of Municipalities (Case Study: Isfahan, Iran)

نویسنده [English]

  • Abdolmahdi Rajaei
Ph.D in History, University of Isfahan
چکیده [English]

 
Public baths used to be part of the social life in the past, but reformers criticized them as modernism was beginning to penetrate the society. The reformers demanded hygienic standards to be enhanced at public baths, so that they would be congruent with modern lifestyle. Among such standards was the use of shower instead of khazinah (a large pool at public baths used for washing one's body). Meanwhile, the authorities at the municipality, who were in charge of the city's general issues, adopted a number of measures, by which they forced public bath owners to abide by such hygienic guidelines. Due to the opposition voiced by those people who used to go to public baths and did not want to use the shower instead of khazinah, the conflict lasted for a very long time with many vicissitudes in the meantime. The conflict encompassed the period between the middle period of Reza Shah's ruling and the 1340s (1961-1971). The present research refers to the press published during that era, the documents and the oral history, and explores the flow of this incident in Isfahan (as a case study). Thanks to the urban authorities' perseverance as well as the urban population’s public request, which was the result of public health level enhancement, the hygienization process was initiated. However, since the above-mentioned changes, though essential, were not completely congruent with cultural aspects in the corresponding society, they were not performed with ease, and were followed by a long-lasting period of conflicts and struggles. Ultimately, fundamental changes in the lifestyle and architecture of the urban buildings made feasible the existence of house bathrooms; thus, the issue of public bath and its related problems were removed from the social life of cities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Isfahan
  • public baths
  • Social change
  • Municipalities
  • Public Health
اخوت، میرزا عبدالجواد (1386). از طبابت تا تجارت، خاطرات یک تاجر اصفهانی، به کوشش مهدی نفیسی، تهران: نشر تاریخ ایران.

ادیب، عباس (1384). از مکتبخانه تا دانشگاه، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان صنیعالدوله (1385). روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.

بحرینی، شیخ علی (1350). نزهت در آداب حمامرفتن و لباسپوشیدن و سفرکردن، کرمان: چاپخانۀ سعادت.

پولاک، ادوارد یاکوب (1368). سفرنامه، ترجمة کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.

جناب، میرسید علی (1371). الاصفهان، به کوشش عباس نصر، اصفهان: گل‌ها.

جواهرکلام، علی (1391). یادداشت‌های سفر اصفهان، به کوشش عبدالمهدی رجایی، قم: مجمع ذخایر اسلامی.

‌دانشور، محمود (1326). دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، ج 2، بی‌جا: بی‌ نا.

رجایی، عبدالمهدی (‌1387). تحوّلات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دورۀ پهلوی اول، اصفهان: مرکز اصفهانشناسی.

روح‌الامینی، محمود (1386). حمام عمومی در جامعه و فرهنگ و ادب دیروز، تهران: اطلاعات.

روزنامۀ اخگر، 4 آذر 1307: ش 21، ص 5؛ 23 آبان 1307: ش 13، ص 4؛ 2 بهمن 1308: ش 291، ص 1؛ 4 دی 1309: ش 483، ص 2؛ 26 خرداد 1311: ش 756، ص 4؛ 24 بهمن 1311: ش 821، ص 1، 5؛ 30 بهمن 1312: ش 923، ص 2؛ 2 شهریور 1315: ش 1167، ص 2؛ 11 آبان 1315: ش 1187، ص 1؛ 18 آبان 1315: ش 1189، ص 2؛ 24 تیر 1316: ش 1254، ص 3؛ 5 اردیبهشت 1317: ش 1330، ص 3؛ 25 مرداد 1317: ش 1361، ص 1؛ 18 آذر 1319: ش 1582، ص 4؛ 2 آذر 1320: ش 1702، ص 5؛ 10 اسفند 1320: ش 1732، ص 2؛ 31 اردیبهشت 1321: ش 1753، ص 2؛ 16 آذر 1321: ش 1808، ص 3؛ 22 مرداد 1321: ش 1777، ص 2.

روزنامۀ اصفهان، 6 بهمن 1322: ش 71، ص 3؛ 17 تیر 1327: ش 478، ص 2؛ 22 دی 1349: ش 2253، ص 6؛ 14 تیر 1350: ش 2389، ص 6.

روزنامۀ انجمن مقدس ملّی اصفهان، 14 ربیع‎الاول 1325: ش 14، ص 2.

روزنامۀ چهلستون، 10 تیر 1333: ش 131، ص 2؛ 15 تیر 1332: ش 84، ص 3.

روزنامۀ فرهنگ اصفهان، 26 صفر 1298: ش 83، ص 2، 4؛ 28 صفر 1304: ش 406، ص 4.

روزنامۀ نقش جهان، 18 آذر 1320: ش 42، ص 2؛ 14 بهمن 1324: ش 389، ص 5؛ 22 مهر 1325: ش 552، ص 2؛ 26 مهر 1325: ش 554، ص 3؛ 3 آذر 1325: ش 576، ص 4؛ 22 آذر 1324: ش 351، ص 1؛ 25 آذر 1325: ش 587، ص 4؛ 24 دی 1325: ش 611، ص 4؛ 2 خرداد 1326: ش 668، ص 4.

سازمان اسناد ملّی اصفهان (ساکما اص): سند شمارۀ 2267/293؛ سند شمارۀ 593/339.

سرنا، کارلا (1363). مردم و دیدنی‌‌های ایران، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.

شهری، جعفر (1370). طهران قدیم، تهران: معین.

شیخالاسلام، جعفر (1385). یاد باد آن روزگاران، اصفهان: نقش خورشید.

فروزانفر، اسکندر (1390). سرگذشت من، تهران: بی‌نا.

کثیری، مسعود (1388). درآمدی بر پیشینۀ پزشکی اصفهان، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

مجلسی، ملا محمدباقر (1373). حلیۀالمتقین، تهران: چاپخانۀ اسلامیه.

هولستر، ارنست (1355). ایران در یکصدوسیزده سال پیش، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.