عرصه های فضایی تبلور تعاملات اجتماعی در کالبد شهر ایرانی؛ قبل و بعد از اسلام

نوع مقاله: علمی-ترویجی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد شهرسازی، دانشگاه شیراز.

2 استادیار گروه شهرسازی، دانشگاه شیراز.

چکیده

عرصه­های تعاملات اجتماعی از موضوعات مهم در حوزه شهرسازی اند که به مثابه بستری مناسب برای پاسخ به نیاز اجتماعی انسان در برقراری روابط متقابل نقش ایفا می­کنند. این عرصه­ها در تاریخ شهرسازی ایران جایگاه مهمی داشته که با وقوع تحولات شهری از 1300 شمسی دچار اضمحلال گردیده اند و از همین منظر بازگرداندن موقعیت تأثیرگذار آن­ها به حیات شهر ایرانی مهم است. بر این اساس مسئله تحقیق عبارتست از اینکه عرصه­های تعاملات اجتماعی در شهر ایرانی چه هدفی را جهت برقراری روابط اجتماعی دنبال می­نموده اند؟
روش مورد استفاده تحقیق، توصیفی- تحلیلی و کیفی با کمک مطالعه اسناد ثانویه تاریخی بوده که در سه مرحله پیوسته، از تحلیل توصیفی- استنتاجی، تحلیل محتوا و شیوه سنتز استقرایی بهره برده است.
نتایج تحقیق نشان می­دهد که تنوعی از عرصه­های فضایی در شهر ایرانی به نیاز اجتماعی انسان پاسخ می­داده اند که از آن­جمله می­توان به آتشگاه، مسجد، مدرسه، میدان، و بازار در ادوار قبل و بعد از اسلام اشاره نمود. همچنین در شهر ایرانی وجوه اشتراکی از اصول متضمن شکل­گیری تعاملات اجتماعی در هر دو دوره زمانی موجود بوده که ویژگی اصلی و مشترک در همه آن­ها، وابسته بودن فضا و درنتیجه کالبد، به کارکرد اجتماعی خاص می­باشد.
نهایتاً در پاسخ به مسئله تحقیق می­توان گفت که در شهر ایرانی، عرصه­های تعاملات اجتماعی به مثابه ابزاری هستند که متأثر از ویژگی­های اجتماعی- فرهنگی جامعه به صورت­های متنوع کالبدی تبلور فضایی می­یافته و درواقع یک نقش کارکردی و هدفمند به خود می­گرفته اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial Context of Social Interactions Outbreak in Iranian city's Framework; Before and After Islam

نویسندگان [English]

  • mohammad shafaat 1
  • mohammad hosseinpour 2
1 M.A in Urbansim/ Shiraz University
2 Assistence professor of Urbansim/ Shiraz University.
چکیده [English]

Social interaction arenas are one of the most important issues in urbanism that act as a proper context to respond to human society needs in the establishment of mutual relations. These arenas have an important place in Iran's urban history, which has been damaged by the occurrence of urban developments since 1300 AH, and from this perspective it is important to restore the status of those affecting the Iranian city's life. On this basis, research problem is what is the goal of social interaction arenas in Iranian city to establish social relations? The method used is descriptive - analytical and qualitative with the help of the study of secondary historical documents which has been used in three stages including descriptive-inference analysis, content analysis and inductive approach.
The results show that a variety of spatial contexts in Iranian city respond to human need, including atashgah, mosque, school, square, and bazaar in pre - and post - Islam periods. Also in the Iranian city, there is a collective aspects of guarantor principles in the social interaction form in both periods that the main and common feature in all of them is space and consequently the physical depending on a special social function.
Finally, in response to the research problem, social interaction arenas as tools that are affected by the sociocultural characteristics of the society, have been formed as diverse physical types with functional roles.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The naturally civil human character
  • social interactions context
  • Iranian city
  • the connection of framework and meaning
ابراهیمی، محمّد حسن (1388)، «میدان؛ فضاهای تعریف نشده شهرهای ایرانی»، نشریه هویت شهر، س 3، ش 4، 107-120.

اشرف، احمد (1353)، «ویژگی‌های تاریخی شهرنشینی در ایران»، نامه علوم اجتماعی- دانشکده علوم اجتماعی و تعاون، ش 4، 7-49.

امین آذر، لیدا (1393)، «تعاملات اجتماعی در فضا و تبلور آن در معماری و شهرسازی شرق و غرب جهان»، دومین کنگره بین المللی سازه ، معماری و توسعه شهری، تبریز، 1-14.

امین زاده، بهناز (1378)، «حسینیه‌ها و تکایا، بیانی از هویت شهرهای ایرانی»، نشریه هنرهای زیبا، ش 6، 55-66.

امین زاده، بهناز و فیروزه آقا ابراهیمی سامانی (1385)، «مستندسازی منظر باستانی تخت جمشید»، نشریه هنرهای زیبا، س 4، ش 27، 77-86.

بذرگر، محمدرضا و ارشیا امینی (1389)، هفت شهر تاریخی فارس، چاپ اوّل، شیراز: انتشارات سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان فارس.

بلوکباشی، علی (1383)، «نقش و کارکرد اجتماعی زورخانه در جامعه سنتی ایران»، ماهنامه حافظ، ش 9، 38-41.

بهار، مهرداد (1360)، «ورزش باستانی ایران و ریشه‌های تاریخی آن»، نشریه چیستا، ش 2، 140-159.

بهزادفر، مصطفی و ارسلان طهماسبی (1392)، «شناسایی و ارزیابی مؤلفه‌های تأثیر گذار بر تعاملات اجتماعی؛ تحکیم و توسعه روابط شهروندی در خیابان‌های شهری (نمونه مورد مطالعه: سنندج)»، مجله باغ نظر، س 10، ش 25، 17-28.

بیک محمّدی، حسن (1382)، مقدمه‌ای بر جغرافیای تاریخی ایران، چاپ سوم، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.

پاپلی یزدی، محمد حسین و حسین رجبی سناجردی (1389)، نظریه‌های شهر و پیرامون، چاپ پنجم، تهران: انتشارات سمت.

پازوکی، ناصر (1387)، «شهر و نقش دفاعی شهرها»، دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران- ارگ بم، جلد اوّل، 297-314.

پرتال انجمن شهرسازی ایران (1392)، www.urbanity.ir

پور احمد، احمد و سیروس موسوی (1389)، «ماهیت اجتماعی شهر اسلامی»، فصلنامه مطالعات شهر اسلامی ایرانی، س 1، ش 2، 1-11.

پور رضا، رسول (1385)، تاریخ تمدن و فرهنگ ایران باستان، چاپ اوّل، تهران: مؤلف.

پیرنیا، محمّدکریم (1353)، «خانه‌های خدا در ایران زمین»، نشریه‌ هنر و مردم، ش 149، 2-8.

ترابی، سید محسن (1383)، «معماری سنتی ایران، کاروان سراها، حمام‌ها، خانه‌ها و ... در مسلخ معماری مدرن- نگاهی گذرا به معماری ایرانی»، نشریه فردوسی، ش 20و21، 14-19.

حبیبی، محسن (1387)، از شار تا شهر؛ تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تأثّر، چاپ نهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

حسینی، آرزو (1392)، «شربت و شربت خانه در گذر زمان»، نشریه باغ نظر، س 10، ش 25، 49-58.

حسینی، سید بهشید (1378)، «درک و فهم فضایی قدسی آتشگاه و آتشکده در چهارچوب نظام شکل و معنا»، دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران- ارگ بم، جلد اوّل، 393-424.

رضایی راد، محمّد (1378)، «بنیادهای فلسفی و اساطیری شهر ایرانی»، دومین کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران-ارگ بم-کرمان، جلد اوّل، 11-29.

رضایی راد، محمّد (1385)، «سنخ شناسی شهرهای ایران باستان»، نشریه جستارهای شهرسازی، ش 15و16، 82-93.

روشار، فیلیپ (1383)، «هویت‌های زورخانه‌ها»، محمدرضا فرزاد، نشریه گفتگو، ش 42، 49-79.

ره‌اورد، حسین (1335)، «زورخانه»، نشریه مردم شناسی و فرهنگ عامه ایران، ش 3، 138-146.

ساریخانی، مجید (1384)، «نقاشی قهوه خانه‌ای در دوره قاجار»، نشریه میراث جاویدان، س 13، ش 50، 114-120.

شفقی، سیروس (1378)، «نقش بازار در ساختار فضایی شهر اسلامی»، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، س 14، ش 1و2، 63-87.

شیعه، اسماعیل (1388)، با شهر و منطقه در ایران، چاپ ششم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت.

صداقت کیش، جمشید (1386)، «کاروان سراها»، نشریه میراث جاویدان، س 15، ش 58، 42-65.

صدق آمیان، جعفر (1372)، «بررسی نقش اجتماعی قهوه خانه‌ها در ایران با بررسی اجمالی آنها در خوی»، نشریه رشد آموزش علوم اجتماعی، ش 18، 48-55.

عسگری، نصرالله (1384)، «بررسی معماری و کارکردهای اجتماعی- فرهنگی حمام صفا واقع در شهر قزوین»، نشریه دروازه بهشت (اداره ارشاد قزوین)، س 6، ش 19، 83-100.

غنی زاده، مسعود (1385)، «نگاهی به شهر در تمدن اسلامی»، نشریه راهبرد یاس، ش 7، 197-210.

فکوهی، ناصر (1387)، انسان شناسی شهری. چاپ پنجم، تهران: نشر نی.

کردی، سعیدقلی (1384)، «به شهر مینیاتوری اسلام خوش آمدید»، نشریه معلم، ش 191، 50-51.

متدین، حشمت الله (1389)، «علل پیدایش باغ‌های تاریخی ایران»، مجله باغ نظر، س 7، ش 15، 51-62.

مجتهدی، احمد (1370)، «مقدمه‌ای بر جغرافیای سکونت در ایران»، نشریه تحقیقات جغرافیایی، ش 22، 71-100.

محمدی، محمود.، مریم عظیمی، حامد مقدم و مجتبی رفیعیان (1391)، «فضاهای عمومی شهری، تحقق تعاملات اجتماعی در بافت‌های تاریخی (نمونه موردی: شهر قدیم لار)»، نشریه مرمت آثار و بافت‌ها تاریخی، فرهنگی، س 2، ش 4، 15-28.

محمودآبادی، سیداصغر و سمیه بختیاری (1388)، «بررسی پیشینه تاریخی ابنیه سنتی ایران با مطالعه موردی "تکیه"»، فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ، س 4، ش 14، 151-168.

مختاباد، مصطفی.، فرح حبیب و حمیدرضا شعاعی (1390)، «گفتمانی تحلیلی در ماندگاری حسینیه‌ها به مثابه کنش پذیری عملکردی فضاهای عمومی شهری در بازتاب باورها و آیین‌های جمعی»، دوفصلنامه مدیریت شهری، س 9، ش 28، 241-254.

مشهدیزاده دهاقانی، ناصر (1390)، تحلیلی از ویژگی‌های برنامه ریزی شهری در ایران چاپ دهم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.

مطهری، ]شهید[مرتضی. مجموعه آثار استاد شهید مطهری. ج 25،  کتابخانه الکترونیکی استاد شهید مرتضی مطهری.

منصوری، سید امیر (1386)، «دو دوره سازمان فضایی در شهر ایرانی: قبل و بعد از اسلام؛ با استعانت از شواهد تحولات شهر کرمان»، مجله باغ نظر، س 4، ش 7، 49-60.

مهجور، فیروز (1382). «حمام در شهرهای ایرانی- اسلامی»، نشریه کتاب ماه هنر، ش 57 و 58، 60-66.

مهدیزاده، محمدهادی.، سیدعلیرضاشجاعی و سعیده وطن پرست (1391)، «طراحی فضاهای عمومی با تأکید بر رویکرد معماری اجتماعی»، همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی- اسلامی، مشهد، 1-8.

مهندسین مشاور فجر توسعه. طرح ساماندهی سیمای شهری شیراز، شهرداری شیراز.

میرزا کوچک خوش نویس، احمد (1385)، «دولت شهر آرمانی ایرانی؛ مفهوم فضای شهری ایران»، مجله باغ نظر، س 3، ش 6، 101-118.

وبلاگ معماری (بی تا)، www