پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 The Sociology of Position and Performance of Religious Minorities in Isfahan during Safavid Period (Case Study: Isfahan Julfa Armenians) جامعه‌شناسی تاریخی موقعیت و عملکرد اقلیت‌های مذهبی در شهر اصفهان دورة صفوی (مطالعة موردی: ارامنة جلفای اصفهان در عصر صفوی) 1 23 480 FA علی‌اکبر جعفری استادیار گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان Journal Article 2011 10 24 From a sociological viewpoint, tribal and religious minorities due to their differences from majority section are under discrimination and they avoid taking part in social life. Although these distinctive behaviors can be seen in modern world and many historical societies, a sociological and historical study in Isfahan Jolfa about Armenians during Safavid showed that this minority section enjoyed an excellent enhance and they had a successful action in social life in Isfahan as a capital city of Safavid. This study was documented with historical sources in the area of social affairs and tries to answer the historical question, That is: How was the position and performance of Armenians in Isfahan at Safavid period as a minority group? And how this performance made Armenians and Julfa so famous at that time? Data collection and inferring the research data was depicted by historical inferencing and quantitative techniques at the end of this paper. This constructive and positive interaction between this group and Safavid politicians constructive and positive interaction between this group and Safavid politicians carried many positive things such as a better trading a growth in the population of the capital city a reliable international validity, Armenian right behavior and actions in their different social responsibilities encouraged politicians to give them more responsibilities. They had a friendly relationship with other groups at that time. This performance can be documented in the study of this minority group. از دیدگاه جامعه‌شناسی اقلیت‌های قومی و دینی به‌عنوان گروهی که به‌دلیل تفاوت‌هایشان با گروه اکثریت در معرض تبعیض‌ها و تمایزات قرار دارند و از مشارکت در زندگی اجتماعی کناره‌گیری می‌کنند، تعریف شده‌اند. این شاخص‌ها در بسیاری از جوامع مشاهده‌ می‌شود، اما مطالعه‌ای تحقیقی با روش مطالعات «جامعه‌شناسی تاریخی» دربارة ارامنة ساکن جلفای اصفهان در دورة صفوی نشان می‌دهد که با وجود مشخصات ظاهری این قوم، به‌مثابة یک اقلیت، موقعیت نسبتاً ممتازی در جامعه و بالتبع عملکرد موفقی در زندگی اجتماعی پایتخت صفویان داشته‌اند. این مطالعه که از نوع تحقیقات تاریخی است و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب‌خانه‌ای صورت گرفته، در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است: موقعیت و عملکرد ارامنه در ساختار اجتماعی اصفهان عصر صفوی چگونه بوده است؟ نتیجة تحقیق که حاصل جمع‌آوری اطلاعات و استخراج داده‌های تحقیق با استفاده از استدلال‌های تاریخی و نمودارهای آماری است، نشان می‌دهد تعامل سازنده بین این گروه با دولت‌مردان صفوی و تلاش صفویان برای رونق تجارت، افزایش جمعیت پایتخت خود، کسب اعتبار بین‌المللی، و عملکرد درست ارامنه در مسائل و مسئولیت‌هایی که به آن‌ها واگذار شد، زندگی مسالمت‌آمیزی را برای این اقلیت در آن دورة تاریخی رقم زد. این نتایج می‌تواند در تحلیل جامع‌نگر به جایگاه اقلیت‌ها در دورة صفویه کمک کند.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 Social Functions Nurbakhshieh Path from Start to Safavid کارکردهای اجتماعی طریقت نوربخشیه از آغاز تا عصر صفوی 25 46 481 FA حمید حاجیان‌پور استادیار گروه تاریخ، دانشگاه شیراز (نویسندة مسئول) اکبر حکیمی‌پور دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شیراز Journal Article 2011 10 24 Iran’s Safavid social structure affected the politics of the Safavid kings, more receptive to political movements-Social Trayq not mystical. Safavi Sufi brotherhoods Nurbakhshieh move the view of the altar to the throne, his continuing popularity and social freedom were in danger. Master Nurbakhsh, although almost simultaneously with the Shiite Safavid Sufi brotherhoods as a political entity was declared in the Timurid territory, but could not continue as the Safavids to achieve political power. Thus the political and public-friendly Shia Safavids were forced to adopt many approaches in the social field. Thereby retaining their religious hierarchy and hope for the future with an opportunity to reach into his path to the throne. This research utilizes a library of research and analytical approach seeks to review various areas of the Master Nourbakhsh Safavid society and their social functions is in this period. Seems to form a government after the Safavid dynasty of kings that refuse to see the activities of other political, social, religious and not from other Sufi Trayq. So every opportunity to suppress the religious hierarchy in their territory, they took advantage. In contrast, religious creed Nurbakhshieh like the other series due to financial and military weakness of the Safavid kings used their various abilities, such as belief in Islam as the official religion of the country, claim to greatness, knowledge acquisition and utilization of Medicine for more presence in the community, writing poems in various fields and ... Continuing social and political life in their path, hoping to achieve better conditions tried. ساختار اجتماعی ایرانِ عصر صفوی، با تأثیرپذیری از سیاست‌های پادشاهان صفوی، دیگر پذیرای تحرکات سیاسی ـ اجتماعی طرایق صوفیانه نبود. طریقت نوربخشیه با مشاهدة حرکت صوفیان صفوی از محراب به‌جانب تخت سلطنت، تداوم محبوبیت و آزادی عمل اجتماعی خویش را در خطر دید. مرشدان نوربخشی تقریباً هم‌زمان با صفویان، به‌منزلة یک طریقت صوفیانة شیعه‌مذهب، در قلمرو تیموریان اعلام موجودیت سیاسی کردند، اما درادامه نتوانستند هم‌چون صفویان به قدرت سیاسی دست یابند. بنابراین در برابر تشیع سیاسی و عوام‌پسند صفویان ناگزیر شدند رویکردهای مختلفی را در زمینه‌های اجتماعی اتخاذ کنند. تا بدین وسیله سلسلة مذهبی خویش را حفظ کرده و با چشم امید به آینده مترصد فرصتی برای تبدیل طریقت خود به سلطنت باشند. تحقیق حاضر با بهره‌گیری از شیوة پژوهش کتاب‌خانه‌ای و تحلیلی درصدد بررسی ابعاد گوناگون زمینه‌های حضور مرشدان نوربخشی در جامعة عصر صفوی و نیز کارکردهای اجتماعی آنان در این دوران است. به‌نظر می‌رسد پس از تشکیل حکومت صفویه، پادشاهان این سلسله دیگر نمی‌توانستند فعالیت سیاسی، اجتماعی، و مذهبی طرایق صوفیانه را ببینند. لذا از هر فرصتی برای سرکوب سلسله‌های مذهبی حاضر در قلمرو خود بهره می‌بردند. درمقابل، طریقت نوربخشیه، بسان دیگر سلسله‌های مذهبی، به‌سبب ناتوانی نظامی و مالی نسبت به شاهان صفوی با استفاده از توانایی‌های گوناگون اجتماعی خود نظیر اعتقاد به تشیع به‌منزلة مذهب رسمی کشور، ادعای داشتن کرامات، فراگیری دانش طب و بهره‌گیری از آن برای حضور پررنگ‌تر در جامعه، سرودن اشعار در زمینه‌های گوناگون، و ... در تداوم حیات اجتماعی و سیاسی طریقت خود، به امید دست‌یابی به شرایط بهتر، می‌کوشیدند.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 The Flow of Monetary System at Abbasi Caliphate in the form of Cheque and Promissory Note گردش نظام پولی خلافت عباسی در قالب چک و سفته 47 62 482 FA سیدمحمدرحیم ربانی‌زاده استادیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Journal Article 2012 04 18 Monetary policies in each historical period have been performed in different ways. One of this policies is the quality of flow of monetary policies that has been presented in special faces. This model was to use cheque and promissory note. Abbasi caliphate, needed to a comfortable, easy and secure way to increase economical and commercial advantages and decrease the problems of monetary exchanges. Therefore, these tools have been used because of lightness and easy transference in order to develop the monetary flow policies in Abbasi Emperor. This research has been built upon historical texts and references specially this period’s literature. سیاست‌های مالی و پولی در هر دوره از تاریخ به اشکال گوناگون اجرا می‌شده است. یکی از این سیاست‌ها چگونگی و نحوة گردش نظام پولی است که در مقاطع تاریخی نمودهایی خاص داشته است؛ در دورة خلافت عباسی، به‌سبب افزایش معاملات تجاری و حمل و نقل‌های مالی، نظام پولی در قالبی خاص عرضه می‌شد. این الگو استفاده از چک و سفته بود. خلافت عباسی برای پیشبرد فعالیت‌های مالی و تجاری و معاملات کلان خود در عملیات مالیاتی با هدف رفع مشکلات ناشی از حمل و نقل پول‌های سکه‌ای،‌ به‌ویژه زر و سیم‌های بسیار سنگین، به روش پرداختی ایمن، سبک، راحت، و سهل‌الوصول نیاز داشت. بنابراین کاربرد چک و سفته، با وزن کم و قابلیت جابه‌جایی بسیار آسان، از ابزارهای سپرده‌گذاری و حوالة مالی در راستای سیاست‌های گردش پولی در امپراتوری عباسی گسترش یافت. استنادات این پژوهش بر اساس مراجعه به متون و منابع تاریخی، به‌ویژه منابع مالی و خراجی دورة مورد نظر، و تجزیه و تحلیل داده‌ها استوار است. <br />مستندات تاریخی حاکی از افزایش و پیشرفت فعالیت‌های مالی، شبیه به بانک‌های امروزی، در دورة خلافت عباسی در قالب چک و سفته است که باعث شکل‌گیری شیوة نظارتی جدید و هم‌چنین گسترش نهادی به نام صرافی بود که در پرداخت مابه‌ازای پولی معاملات در روش جدید نقش مهمی را ایفا می‌کرد.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 A Review of Economic and Political Model Development of Kharazm in the Early Islamic Centuries جایگاه خوارزم در جغرافیای اقتصادی جهان اسلام 63 77 483 FA کوروش صالحی استادیار گروه تاریخ، دانشگاه سیستان و بلوچستان محرم قلی زاده کارشناس ارشد تاریخ ایران دورة اسلامی، دانشگاه تبریز (نویسندة مسئول) Journal Article 2012 03 10 The ancient land of Kharazm, the northernmost point of central Asia, was an important area during the early Islamic centuries. Kharazm was a commercial centre for Caravans coming from lands of Oghozs, Khazars and especially Russians; Also merchants of Kharazm were engaged in trade in foreign countries. Kharazm was trading with Russia and Europe via Aral. Kharazm’s geographical and merchant situation prepared glorious economic and commercial periods. Passing through the ancient era towards the Islamic era Kharazm has also kept this role. Khwarizmi merchants were controlling the trade in central Asia and Khorasan and had trading Houses and Store Houses throughout central Asia, Khorasan, India, Bulgaria and Volga coastline. Politically, Kharazm had an autonomous monarchy originated in the ancient age-ruling by Farighonid dynasty. After Arab conquest, the ancient rulers became subordinate to the Caliphate and therefore a duel political order appeared in Kharazm. Kharazm played a key role during the establishment of Iranian autonomous states in Trans Oxiana. In this article, with Looking at the economic and political situation of Kharazm, the model development of Kharazm in this two fields, has been surveyed. منطقة خوارزم واقع در شمالی‌ترین نقطة ماوراء‌النهر، در قرون نخست اسلامی‌، از نقاط تأثیرگذار در تاریخ منطقة مذکور به‌شمار می‌رود. خوارزم محل تجمع کاروان‌های تجاری بوده که از نواحی اُغز، خزر، و به‌ویژه روس می‌آمدند و تجار خوارزمی نیز متقابلاً در نقاط دیگر دنیا به فعالیت‌های بازرگانی می‌پرداختند. تجارت این ناحیه ازطریق آرال با روسیه و از آن طریق با کشورهای اروپایی جریان داشت. ویژگی خاص جغرافیایی و جمعیت تجارت‌پیشة خوارزم ادوار پرشکوه اقتصادی و بازرگانی را برای آن رقم زده است. خوارزم در گذر از دوران باستان به دوران اسلامی نیز این نقش خود را حفظ کرد و بازرگانی و تجارت مناطق ماوراءالنهر و خراسان در کف اختیار تجار خوارزمی بود؛ اعتبار آنان به‌حدی بود که در نقاط گوناگون ماوراءالنهر، خراسان، هندوستان، بلغار، و سواحل ولگا دارای تجارت‌خانه و انبارهای بزرگ کالا بودند. خوارزم به‌لحاظ سیاسی دارای نوعی نظام فرمان‌روایی مستقل‌، که در عصر باستان ریشه داشت، بود و خاندان آل‌ اِفریغ منشأ شکل‌گیری نظام خوارزمشاهی در آن ناحیه بود. با ورود خوارزم به دوران اسلامی، حکام باستانی آن دست‌نشاندة عمال خلیفة اسلامی شدند و نوعی نظام دوقطبی بر ساختار سیاسی خوارزم حاکم شد. خوارزم در دورۀ فرمان‌روایی حکومت‌های مستقل محلی ایرانی در ماوراءالنهر به‌شکلی مؤثر در مناسبات قدرت‌گیری میان این سلسله‌ها نقش داشت. در این مقاله با نگاهی به اوضاع اقتصادی و سیاسی خوارزم به بررسی الگوی توسعة خوارزم در این دو زمینه پرداخته شده است.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 Political Communications in Iran the Reflex of the Pahlavi-Ι Era Political and Social Evolutions in Social & Historical Novels (1300-1320) بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی دورۀ پهلوی اول در رمان‌های تاریخی و اجتماعی این دوره (1300 - 1320) 79 96 484 FA حسین مسعودنیا استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه اصفهان عاطفه فروغی کارشناس ارشد علوم سیاسی، دانشگاه اصفهان Journal Article 2011 11 24 The coup d’état on last days of 1299 was a beginning for Reza khan attendance in Iran’s politic. His attendance was began as Cossack’s commander and after that he became war minister. In 1304 he coronate as Iran’s king and his kingship last until 1320. In his kingship era he tried to build a central and powerful state and did modernization and different political, social, economical, judicial and educational reforms. He did all of his reforms on the base of European countries evolutions and he tried to establish new civil views and international chances for Iran. These reforms had different results and caused different reactions. In sociology of literature framework, texts and books that have been written in this period (1300-1320) can be used as facilities to study this results and reactions. Among various literary texts, novels have more importance because of their structure and specifications. In this article, the reflections of Pahlavi, Its political and social reforms in social novels between 1300-1320 have been studied using the theoretical framework of Lucien Goldman. Results of the study show that in the early years of the reign of Reza Shah's reforms, historical and social novels were considered and with the unveiling of duplication in this period of reform failures, Literature and literary novels became as means to criticize the status quo. کودتای سوم اسفند 1299 نقطۀ آغاز حضور رضاخان در عرصۀ سیاسی کشور بود. حضوری که با فرماندهی قزاق‌ها و وزارت جنگ آغاز شد و به تاج‌گذاری او در مقام سلطنت در 1304 منتهی شد و تا 1320 ادامه یافت. رضاشاه در این دوران بیست‌ساله تلاش کرد با شکل‌دادن دولتی مرکزی و مقتدر و الگوبرداری از تحولات کشورهای اروپایی، بخش‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، قضایی، و آموزشی را اصلاح کند و از نو بسازد؛ تا چشم‌اندازها و فرصت‌های داخلی و بین‌المللی تازه‌‌ای برای ایران فراهم شود. اقدامات اصلاحی او در عرصه‌های مختلف آثار، نتایج، و واکنش‌های متفاوتی را درپی داشت. یکی از راه‌های بررسی این پیامدها و واکنش‌ها استفاده از متون و آثار چاپی این دوره در چهارچوب جامعه‌شناسی ادبیات است. در میان متون ادبی، رمان به‌دلیل ساختار و ویژگی‌های خاص خود اهمیت بیش‌تری دارد. پژوهش حاضر در پی آن است که به بررسی بازتاب اصلاحات سیاسی و اجتماعی رضاشاه در رمان‌های اجتماعی1300 - 1320، با استفاده از چهارچوب نظری لوسین گلدمن، بپردازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در سال‌های آغاز سلطنت و اجرای اصلاحات مورد نظر رضاشاه، به رمان و رمان‌نویسی توجه بیش‌تری شد و با گذشت زمان و آشکارشدن نواقص و کاستی‌های اصلاحات تقلیدی این دوره، ادبیات و نوع ادبی رمان به ابزاری برای انتقاد از وضعیت آن زمان تبدیل شد.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 1 2012 09 10 The Sheriff’s Office in Safavid Period منصب داروغه در دورة صفویه 97 119 485 FA شهرام یوسفی‌فر دانشیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی محمد بختیاری دانشجوی دکتری تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره) Journal Article 2012 01 31 In Safavid period, some structural and functional aspects of executive offices changed and through it some of them developed in order to reach to more effectiveness in political, economical and social missions, including sheriff’s office that appears before Safavid period. In this period, some structural and functional changes occurred that lead to the transformation of its political and administrative role and social place. The structural and functional model of sheriff’s office that appeared in Safavid period, began to decline and in Qajar’s last period disappeared. In this paper, we study historically this topic according to existing documents and data. The result of this paper shows that in this period, the extension of the functions of this office caused to that title be used for military and administrative officials, and sheriffs undertake different and important roles and functions in executive, juridical and social security areas. In light of executive and social importance and stance of this position, in addition to their original task, sometimes they work as ambassador, consultant, fiscal agent, military missioners and … . در دورة صفویه برخی از وجوه ساختاری و عملکردی مناصب اجرایی کشور دگرگونی‌هایی را از سر گذرانید و در جریان آن شماری از آن مناصب به‌منظور اثربخشی بیش‌تر در مأموریت‌های اداری، سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی مربوط توسعه و تکامل یافت. از آن جمله منصب داروغه، که پیدایش آن به دورة قبل از صفویه مربوط بود، در این دوره برخی دگرگونی‌های ساختاری و عملکردی را پذیرا شد و در نتیجة آن نقش و عملکرد اداری و سیاسی آن به ‌‌همراه منزلت و جایگاه اجتماعی آن، تحول یافت. الگوی ساختار و عملکرد منصب داروغه که در دورة صفویه ظاهر شد، در ادوار بعد میل به انحطاط یافت و در اواخر دورة قاجار زوال یافت. در این مقاله بررسی تاریخی مبتنی‌بر اسناد و داده‌‌های موجود در منابع، از ساختار و عملکرد منصب داروغه در دورة صفوی، صورت می‌‌‌گیرد. نتیجة این تحقیق نشان می‌‌دهد در این دوره به‌علت توسعة کارکردهای این منصب، این عنوان برای صاحب‌منصبان نظامی و اداری، استفاده می‌‌‌شد و داروغه‌ها نقش و عملکردهای گوناگون و مهمی در حوزه‌های اجرایی، قضا، و امنیت اجتماعی برعهده داشتند. اهمیت و منزلت اداری و اجتماعی دارندگان این منصب سبب می‌‌‌شد آنان افزون‌بر وظایف اصلی خود گاه به‌عنوان سفیر، مشاور، و عامل مالی به‌کار گرفته شوند و مأموریت نظامی و مواردی دیگر را به عهده بگیرند.