پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 Economic Geography and Life Styles in Choram in Islamic Era جغرافیای اقتصادی و شیوه‌های معیشت در چُرام دورۀ اسلامی 1 23 576 FA حسن باستانی راد استادیار گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی داریوش غلامی کارشناس ارشد تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی Journal Article 2012 08 15 Choram is the name of a region and a big township, and one of big tribes in Kohkilooyeh and Boyerahmad. Because of possessing suitable natural and geographical situation, this region influenced economy of Fars, Khuzestan, and other neighboring regions. Fertile lands, pastures and being settled on trading roads between Persian Gulf beaches and central parts of Iran, and also presence of tribes has resulted in beneficial role of residents in agriculture, husbandry, and commerce. Little distance between summer and winter resorts has caused in a verity of crops and increased economic abilities. Historical facts show that Arrajan (as the historical center and city of Kovaz Khore of Fars) owed some of its blossoming economy to Choram. The present research tries to consider effecting economic elements in Choram using postural, agricultural, and commercial economies with emphasis on economic geography and life styles. It is done using field studies and reviewing geographical and historical texts. The results show that assisting geographical conditions of pastoral life, cultivation of variable summer and winter crops, and being settled on trade roads leading to cities like Arrajan, has influenced economic development of the region. رام، نام منطقه‌ای جغرافیایی و نیز نام یکی از ایلات بزرگ در کهگیلویه است که به سبب برخورداری از شرایط مناسب طبیعی و جغرافیایی، توان‌مندی‌های ویژه‌ای در اقتصاد فارس، خوزستان، و دیگر سرزمین‌های اطراف داشته است. وجود زمین‌های حاصل‌خیز و مراتع و چراگاه‌ها، قرارگرفتن در مسیر جاده‌های مواصلاتی سواحل خلیج فارس به مرکز کشور، و حضور ایلات و عشایر سبب شده است ساکنان این منطقه در سه شیوۀ اقتصادی کشاورزی، دام‌داری، و تجارت نقشی مطلوب داشته باشند. از نظر جغرافیایی، قرارگرفتن دو بخش گرمسیر و سردسیر با دو اقلیم کاملاً متفاوت، در فاصله‌ای نزدیک در این منطقه، موجب شده است تنوع تولید محصولات بر توان اقتصادی آن بیفزاید. شواهد تاریخی نیز نشان می‌دهد ارجان، به‌مثابة شهر و مرکز تاریخی کوره قباد خورة (ارّجان) فارس، سهمی از اقتصاد شکوفای خود را مدیون چرام بوده است. در این پژوهش کوشش می‌شود با استفاده از تحقیقات میدانی و واکاوی متون جغرافیایی و تاریخی، جغرافیای اقتصادی و شیوه‌های معیشت و دلایل شکوفایی اقتصادی چرام از منظر جغرافیایی بررسی شود.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 Iranism in Abū Ḥanīfa Dīnavarī’s Aķbār Al-Ţewāl ایران‌گرایی در اخبار الطِّوال ابوحنیفۀ دینوری 25 42 577 FA شهرام جلیلیان استادیار گروه تاریخ، دانشگاه شهید چمران اهواز Journal Article 2012 07 30 One of the main historical sources of Islamic Period which provides valuable information about the history of ancient Iran, specially the history of Sasanians, as well as the history of Islam up to the death of the caliph Motasem (d. 227 A.H), is Abū Ḥanīfa Aḥmad b. Dāwūd b. Wanand Dīnavarī’s (d. 282 A.H/ 895 AD) Aķbār Al-Ţewāl “The book of the long historical narratives.” Some of the researchers believe that Dīnavarī has written Aķbār Al-Ţewāl from an Iranian viewpoint and trend and with an Iranian nationalism, as he tries to report the events of the pre-Islamic history - the history of prophets from Adam onward, the history of Iranian kings, the history of Yemen and the history of Arabia- from the standpoint of the history of Iranian Empire; even in reporting the history of Islamic period, he shows his interest to the events of the Iranian world. Nevertheless, so far no specific research about Dīnavarī’s viewpoint which can be named as Abū Ḥanīfa Dīnavarī’s Iranism, is done. In this research I will attempt to investigate the signs and the reflection of Dīnavarī’s Iranism in Aķbār Al-Ţewāl. یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی دورۀ اسلامی که آگاهی‌های ارزنده‌ای دربارۀ تاریخ ایران باستان، به‌ویژه دورۀ ساسانیان، و البته تاریخ اسلام تا مرگ خلیفه المُعتَصم بالله (218 - 227 ق) به دست می‌دهد، <em>اخبار الطِّوال</em> ابوحنیفه احمد بن داود بن ونند دینوری است. پاره‌ای پژوهندگان هم‌داستان‌اند که دینوری با گرایش و چشم‌انداز ایرانی و ملی‌گرایانه <em>اخبار الطِّوال</em> را به نگارش درآورده است، چنان‌که می‌کوشد رخدادهای تاریخ پیش از اسلام، تاریخ پیغامبران از آدم به بعد، تاریخ پادشاهان ایرانی، تاریخ یمن و تاریخ عربستان، را از چشم‌انداز تاریخ شاهنشاهی ایران گزارش دهد و حتی در گزارش تاریخ دورۀ اسلامی، علاقۀ‌ خود را به رخدادهای دنیای ایرانی کاملاً نشان می‌دهد. با وجود این، تاکنون پژوهش جداگانه‌ای دربارۀ این شیوۀ نگاه دینوری، که می‌توان آن را «ایران‌گرایی» ابوحنیفۀ دینوری نامید، انجام نگرفته است. در این جُستار کوشش خواهد شد نشانه‌ها و بازتاب‌های ایران‌گرایی دینوری در <em>اخبار الطِّوال</em> بررسی شود.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 Tabriz Neighborhoods Activities in Constitutionalist Revolution فعالیت محلات تبریز در انقلاب مشروطیت 43 65 578 FA ولی دین‌پرست استادیار گروه تاریخ، دانشگاه تبریز Journal Article 2012 07 10 Tabriz was one of the important centers in constitutionalist revolution. A long with constitutionalist triumph and establishing provincial association, the role of different groups of Tabriz neighborhoods (including poor workers as well as crusaders, preachers, intellectuals and businessmen) became very significant. Provincial association wanted to establish miner association in Tabriz neighborhoods. After that, neighborhoods association members, who were the representatives of the central association in their neighborhood, performed political and cultural activities. On the other hand, members of each neighborhood that belonged to different classes did cultural and military activities, for example establishing crusader groups and selecting the most outstanding military leaders and defense of constitutionalist system in critical times. They also founded new schools and published some newspapers. Because of aggravation of disagreements, constitutionalist system opponents in neighborhoods like Duhchi, Sorkhab and Sheshkalan also established associations and published newspapers to oppose constitutionalist system followers. In the present paper, we will study the political, cultural and military activities of two groups in neighborhoods following constitutionalist system, including members of miner association and non-members. Our purpose is recognizing their roles in each neighborhood when defending constitutionalist system. We will also refer to the political, military and cultural activities of their opponents in Tabriz neighborhoods to oppose constitutionalist system followers and try to stop establishing constitutionalist system. We will show constitutionalists significant role to prevent constitutionalist system falling. تبریز یکی از کانون‌‌های مهم انقلاب مشروطیت بود. با پیروزی مشروطیت و تشکیل انجمن ایالتی، نقش گروه‌های مختلف محلات تبریز از قشر کارگر تهی‌دست شهر گرفته تا مجاهدان، واعظان، روشنفکران، و تجار بسیار مؤثر و چشم‌گیر شد. به خواست انجمن ایالتی، در محلات تبریز انجمن‌های فرعی شکل گرفتند. از آن پس اعضای انجمن‌های ‌‌محلات که نمایندۀ انجمن مرکزی در محلۀ خود به‌شمار می‌آمدند، به فعالیت‌های ‌‌سیاسی و فرهنگی پرداختند. از سوی دیگر، اهالی هر محله نیز، از قشر‌های ‌‌مختلف، فعالیت‌های ‌‌فرهنگی و نظامی را آغاز کردند. تشکیل دسته‌های ‌‌مجاهدان و برگزیدن زبده‌ترین افراد نظامی به فرماندهی آنان و دفاع از مشروطیت در لحظات بحرانی از مهم‌ترین فعالیت‌های ‌‌نظامی آن‌ها بود. در این هنگام معارف‌دوستان، خیرین، و اعضای انجمن‌های مشروطه‌خواه ‌‌محلات به تأسیس مدارس و انتشار روزنامه پرداختند. با تشدید اختلاف‌ها، مخالفان مشروطه نیز در محلات دوه‌چی، سرخاب، و ششکلان برای مقابله با فعالیت‌های ‌‌مشروطه‌خواهان روزنامه منتشر کردند و انجمن تشکیل دادند. در این مقاله، با روش تحلیلی و توصیفی فعالیت دو گروه در محلات مشروطه‌خواه شامل اعضای انجمن‌های فرعی و اهالی غیر عضو انجمن هر محله در زمینه‌های ‌‌سیاسی و فرهنگی و نظامی بررسی می‌شود تا نقش این دو گروه در هر محله در دفاع از مشروطیت مشخص شود. در کنار آن، به فعالیت‌های ‌‌سیاسی، نظامی، و فرهنگی مخالفان مشروطیت در محلات تبریز برای مقابله با مشروطه‌خواهان و تلاش برای متوقف‌ساختن نهضت مشروطیت اشاره خواهد شد تا نقش ارزندۀ اهالی محلات مشروطه‌خواه در جلوگیری از سقوط نهضت مشروطیت نشان داده شود.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 The Status of Persian and Printing Persian Religious Texts in the 19th Century in India: Urdu rising جایگاه زبان و چاپ متون دینی فارسی در قرن ‌‌نوزدهم شبه‌قارة هند؛ خیزش اردو 67 88 579 FA مهرداد رمضان‌‌نیا دکترای تاریخ ، عضو پیوسته انجمن ایرانی تاریخ Journal Article 2012 06 09 Emerging printing technology caused more access to information and its rapid flow between people. Researchers are trying to standardize local languages according to printing development. It caused new identity awareness among social groups. Before 1837, Persian was official, legal, commercial and cultural language in Indian subcontinent and was used by Muslim and Hindu elites. Furthermore, Indian Muslims used it for writing religious texts. While some historians assign falling of Persian and rising of Urdu to colonial language policies, some other are searching another reasons. It seems that although Persian power and prestige is related to Tiymurian political dominance, their falling doesn’t result in the end of Persian presence in India, because in the late 18^th and 19^th century, a new stage of Persian presence in India was begun. A long with emerging printing, understanding its power by Muslim religious scholars, first in Bengal and later in all over the subcontinent, resulted in huge use of it and founding printing houses, especially in the north part of India, first of all. The possibility of access to more addressees (that now, because of emerging printing, it is more easy) led them to “people’s language” (Urdu). The present paper tries to show this language shift (of Persian to Urdu) in the context of multilingual society of India in the 19^th century. Finally this kind of language shit could weaken Persian status and strength Urdu which gradually was considered as a new linguistic and religious identity among the subcontinent Muslims. پیدایش فنّاوری جدید چاپ دسترسی عامۀ ‌‌مردم به اطلاعات و گردش سریع‌‌تر آن را امکان‌پذیر کرد. معیار‌‌سازیِ زبان‌‌های بومی برخاسته از چاپ‌‌ امری پذیرفته شده است که آگاهی هویتیِ جدیدی را میان گروه‌‌های اجتماعی سبب می‌شود. تا پیش از سال 1837 م/ 1253 ق، فارسی زبان رسمیِ حقوقی ـ دیوانی، بازرگانی، و فرهنگی شبه‌قاره بود و نخبگان هندو و مسلمان از آن استفاده می‌کردند و نیز زبان نوشتاریِ مسلمانان هندی برای مقاصد دینی بود. بعضی افول فارسی و خیزش اردو را به سیاست‌‌های زبانی استعماری نسبت می‌‌دهند و برخی دلایل دیگری را مد نظر دارند. ورود چاپ به بنگال و سپس هند (1870 م/ 1287 ق) و درک قدرت آن از سوی علمای مسلمان به استفادۀ ‌‌گسترده از چاپ و تأسیس چاپ‌‌خانه‌‌ها به‌‌ویژه در نیمۀ ‌‌شمالی هند انجامید و توجه به مخاطبان بیش‌تر، آن‌‌ها را به ‌‌سمت «زبانِ مردم» (در این مقاله اردو) سوق داد. مقاله سعی در نشان‌دادن این چرخش زبانی (از فارسی به اردو) در بافتار جامعۀ ‌‌چندزبانیِ هندِ قرن ‌‌نوزدهم دارد که درنهایت، همچون عامل دیگری، به تضعیف جایگاهِ زبان فارسی در برابر گسترش زبان اردو، که رفته‌رفته خود را به‌مثابۀ هویت دینی ـ زبانی ِجدید مسلمانانِ شبه‌قاره‌‌ تقویت می‌‌کرد، انجامید.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 Masjed Soleiman, the First Oil City of Middle-East, and its Population and Fabric-Spatial Changes in Time مسجدسلیمان، نخستین نفت‌شهر خاورمیانه و تحولات جمعیتی و کالبدی ـ فضایی آن در گذر زمان 89 115 580 FA مسعود صفایی‌پور دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز بهار حبیبیان کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز معصومه نقدی‌پور بیرگانی کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز Journal Article 2012 08 27 Life, evolution and decadence of cities in time are under influence of various factors. The factors also change the density and the nature of inhabitant groups in cities and the current fabric and the kind of activities performing in them. Masjed Soleiman, as the first oil city in middle-east and the first city with the mineral company in Iran, in its lifespan since ancient times, was affected by various factors and has witnessed a lot of vicissitudes that has changed its fabric and economical and social space. Therefore, now it suffers from a lot of complex problems such as fabric, economical, social-cultural and environmental problems. The present study, which has been conducted through descriptive-interpretive method and based on historical geography analysis, has scrutinized the emergence and changes of the city through different periods of time. It also has scrutinized Masjed Soleiman as an inhabitant place affected by external factors. The results show that reciprocal factors like urban schematization cessation and dependence on one-dimensional goals and also inhabitants’ shaped identity and sense of belonging to the city has increased the complexity and urban problems of this residence. حیات، تکامل، و زوال شهرها در ادوار مختلف نتیجۀ تأثیر عوامل گوناگون در طول زمان است که علاوه بر تغییر در تراکم و ماهیت گروه‌‌های ساکن در شهر، کالبد و نوع فعالیت‌‌های جاری در آن را نیز متحول می‌کند. شهر مسجدسلیمان، اولین شهر نفتی خاورمیانه و نخستین شرکت‌‌شهر معدنی ایران، در طول حیات خود از دوران باستان تاکنون تحت تأثیر عوامل مختلف، فراز و نشیب‌‌هایی را پشت سر گذاشته که فضای اقتصادی و اجتماعی و همچنین کالبد آن را دست‌خوش تغییرات بسیاری کرده است و امروز درگیر مشکلات پیچیدۀ کالبدی، اقتصادی، فرهنگی ـ اجتماعی، و زیست‌‌محیطی است. در این پژوهش که با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر مبنای تحلیل جغرافیای تاریخی شهر انجام شده‌‌، علاوه ‌بر بررسی عوامل پیدایش و تغییرات شهر در دوره‌‌های مختلف، مسجدسلیمان در حکم سکونت‌گاهی تأثیرپذیر از عوامل برون‌‌زا بررسی شده است که نتایج آن نشان می‌‌دهد تقابل فرایندهایی نظیر انقطاع برنامه‌‌ریزی شهری و تکیه بر اهداف تک‌‌بعدی اقتصادی با هویت شکل‌‌یافته و تعلق خاطر ساکنان شهر موجب پیچیدگی و تشدید مشکلات شهری در این سکونت‌گاه شده ‌‌است.

پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی (با همکاری انجمن ایرانی تاریخ) پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی 2383-1278 1 2 2013 03 16 Critical Review of Developments in the Application of Catapult in Wars during the Islamic Periods بررسی انتقادی تحولات کاربرد منجنیق در جنگ‌های دورة اسلامی 117 135 581 FA محمد نورمحمدی نجف‌آبادی کارشناس ارشد تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکدة علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی حسین بیاتلو کارشناس ارشد تاریخ و تمدن اسلامی، دانشکدة الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران Journal Article 2012 10 31 Being one of the heaviest weapons, mangonel (Manjanik)  was considered as an important weapon of war during the Islamic median ages. It was used to beat and infiltrate defensive city walls. The mangonel (Manjanik) was simple during the early Islamic conquests, but over time and with the increased strength and parallel evolution of the city’s defensive walls, mangonel (Manjanik)  also increasingly changed and evolved; to the extent that during the Umayyad period, oil and fire mangonel (Manjanik) were created and during the Abbasid period, the Manjanikeeyoon became a known caste with specific responsibilities for the Army. In the present paper we will be studying the history of this heavy launch weapon and its developments till the end of the Abbasid period. مَنجنیق، به‌منزلة سنگین‌ترین سلاح جنگی، در قرون میانة اسلامی از اهمیت بسیاری برخوردار بود. از این سلاح برای کوبیدن دیوارهای دفاعی و نفوذ به داخل شهرها استفاده می‌شد. در نخستین فتوحات اسلامی، منجنیق شکل ساده‌ای داشت؛ اما با گذشت زمان و به ‌موازات تکامل و افزایش استحکام حصارهای دفاعی شهرها، منجنیق‌ها نیز روزبه‌روز تغییر کردند و تکامل یافتند؛ تا آن‌جا که در دورة اموی منجنیق‌های نفت‌انداز و آتشین ساخته شدند و در دورة عباسی، منجنیقیون به صنفی مشخص و با وظایف معلوم در سپاه بدل شدند. در نوشتار حاضر، به تاریخچة این سلاح سنگینِ پرتابی و نیز تحولات آن تا پایان دورة عباسی می‌پردازیم.