Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

جامعه‌شناسی تاریخی موقعیت و عملکرد اقلیت‌های مذهبی در شهر اصفهان دورة صفوی (مطالعة موردی: ارامنة جلفای اصفهان در عصر صفوی)

جعفری

علی‌اکبر

استادیار گروه تاریخ، دانشگاه اصفهان

10 09 2012

1 1 1 23 24 10 2011 02 03 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_480.html

از دیدگاه جامعه‌شناسی اقلیت‌های قومی و دینی به‌عنوان گروهی که به‌دلیل تفاوت‌هایشان با گروه اکثریت در معرض تبعیض‌ها و تمایزات قرار دارند و از مشارکت در زندگی اجتماعی کناره‌گیری می‌کنند، تعریف شده‌اند. این شاخص‌ها در بسیاری از جوامع مشاهده‌ می‌شود، اما مطالعه‌ای تحقیقی با روش مطالعات «جامعه‌شناسی تاریخی» دربارة ارامنة ساکن جلفای اصفهان در دورة صفوی نشان می‌دهد که با وجود مشخصات ظاهری این قوم، به‌مثابة یک اقلیت، موقعیت نسبتاً ممتازی در جامعه و بالتبع عملکرد موفقی در زندگی اجتماعی پایتخت صفویان داشته‌اند. این مطالعه که از نوع تحقیقات تاریخی است و به روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب‌خانه‌ای صورت گرفته، در پی پاسخ‌گویی به این سؤال است: موقعیت و عملکرد ارامنه در ساختار اجتماعی اصفهان عصر صفوی چگونه بوده است؟ نتیجة تحقیق که حاصل جمع‌آوری اطلاعات و استخراج داده‌های تحقیق با استفاده از استدلال‌های تاریخی و نمودارهای آماری است، نشان می‌دهد تعامل سازنده بین این گروه با دولت‌مردان صفوی و تلاش صفویان برای رونق تجارت، افزایش جمعیت پایتخت خود، کسب اعتبار بین‌المللی، و عملکرد درست ارامنه در مسائل و مسئولیت‌هایی که به آن‌ها واگذار شد، زندگی مسالمت‌آمیزی را برای این اقلیت در آن دورة تاریخی رقم زد. این نتایج می‌تواند در تحلیل جامع‌نگر به جایگاه اقلیت‌ها در دورة صفویه کمک کند.

جامعه‌شناسی تاریخی اقلیت‌ها ارامنۀ جلفا محلات اصفهان صفویه

منابع

اسکاچپول، تدا (1388). بینش و روش در جامعه‌شناسی تاریخی، ترجمة سیدهاشم آقاجری، تهران: نشر مرکز.

اسمیت، دنیس (1386). برآمدن جامعه‌شناسی تاریخی، ترجمة سیدهاشم آقاجری، تهران: مروارید.

اولئاریوس، آدام (1363). سفرنامة اولئاریوس، ترجمة احمد بهپور، تهران: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار.

تاورنیه، ژان باتیست (بی‌تا). سفرنامة تاورنیه، ترجمة ابوتراب نوری، تهران: سنایی و اصفهان: تأیید.

ترکمان، اسکندربیگ (1350). تاریخ عالم آرای عباسی، ج 1، تهران: امیرکبیر و اصفهان: تأیید.

توسلی، غلام‌عباس (1376). نظریه‌های جامعه‌شناسی، تهران: سمت.

جابری انصاری، میرزا حسن خان (1378). تاریخ اصفهان، اصفهان: مشعل.

جواهرکلام، علی (1313). زنده‌رود، تهران: مهر.

درهوهانیان، هارتون (1379). تاریخ جلفای اصفهان، ترجمه لئون. گ. میناسیان و محمدعلی موسوی فریدنی، اصفهان: زنده‌رود و نقش خورشید.

دلاواله، پیترو (1370). سفرنامة پیترو دلاواله، ترجمة شعاع‌الدین شفا، تهران: علمی و فرهنگی.

دلند، دولیه (2535). زیبایی‌های ایران، ترجمة محسن صهبا، تهران: انجمن دوست‌داران کتاب.

دوسرسو، ژآن آنتوان (1364). علل سقوط شاه سلطان حسین، ترجمة ولی‌الله شادان، تهران: کتاب‌سرا.

راوندی، مرتضی (1356). تاریخ اجتماعی ایران، ج 3، تهران: امیرکبیر.

رویمر، هانس روبرت (1385). ایران در راه عصر جدید: تاریخ ایران از 1350 تا 1750، ترجمة آذر آهنجی، تهران: دانشگاه تهران.

سپیانی، محمد (1358). ایرانیان گرجی، بی‌جا: آرش.

سلطان‌زاده، حسین (1367). مقدمه‌ای بر تاریخ شهر و شهرنشینی در ایران، تهران: امیرکبیر.

سیوری، راجر (1372). ایران عصر صفوی، ترجمة کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.

شاردن، ژان (1345). سفرنامة شاردن، ترجمة محمد عباسی، ج 7، 8، و 9، تهران: امیرکبیر.

شفقی، سیروس (1381 الف). جغرافیای اصفهان، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

شفقی، سیروس (1381 ب). «ساختار و توسعة اصفهان عصر صفوی»، مجموعه مقالات همایش اصفهان و صفویه، به اهتمام مرتضی دهقان‌نژاد و اصغر منتظر القائم، ج 1، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

فلسفی، نصرالله (1371). زندگانی شاه عباس اول، ج 2 و 3، تهران: علمی.

فیدالگو، گرگوریو پریرا (2537). گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسین صفوی، ترجمة پروین حکمت، تهران: دانشگاه تهران.

فیگوئروا، دن گارسیا دسیلوا (1363). سفرنامة فیگوئروا، ترجمة غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.

کاراپتیان، کاراپت (1385). خانه‌های ارامنة جلفای نو اصفهان، ترجمة مریم قاسمی سیچانی، تهران: فرهنگستان هنر.

کارری، جملی (1348). سفرنامة جملی کارری، ترجمة عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی با کمک مؤسسة فرانکلین.

کاوانی، علی (1388). «مروری بر نقش ارامنه در تحولات ایران در سال‌های 1013 - 1218 ق/ 1604 - 1804 م با تکیه بر بازرگانی خارجی»، مجموعه مقالات نخستین همایش بین‌المللی ارمنی‌شناسی و ایران‌شناسی، اصفهان: دانشگاه اصفهان.

کمپفر، انگلبرت (1363). سفرنامة کمپفر، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

کوئن، بروس (1371). درآمدی بر جامعه‌شناسی، ترجمة محسن ثلاثی، تهران: فرهنگ معاصر.

گولد، جولیوس و ویلیام کولب (1376). فرهنگ علوم اجتماعی، تهران: مازیار.

گیدنز، آنتونی (1361). جامعه‌شناسی، ترجمة منوچهر صبوری، تهران: نشر نی.

لاکهارت، لارنس (1368). انقراض سلسلة صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران، ترجمة مصطفی قلی عماد، تهران: مروارید.

لاکهارت، لارنس (1380). انقراض سلسلة صفویه، ترجمة اسماعیل دولتشاهی، تهران: علمی و فرهنگی.

مافروخی اصفهانی، مفضل بن سعد (1384). محاسن اصفهان، ترجمة حسین بن محمد آوی، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.

متی، رودلف پ. (1387). اقتصاد و سیاست خارجی عصر صفوی، ترجمة حسن زندیه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

ملاجلال‌الدین محمد منجم یزدی (1366). تاریخ عباسی یا روزنامة ملاجلال، بی‌جا: وحید.

منشی قمی، قاضی میراحمد (1366). گلستان هنر، تهران: منوچهری.

میراحمدی، مریم (1369). دین و دولت در عصر صفوی، تهران: امیرکبیر.

میرعظیمی، نعمت‌الله (1379). اصفهان زادگاه جمال و کمال، اصفهان: گل‌ها.

هنر فر، لطف‌الله (2536). اصفهان، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.

Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

کارکردهای اجتماعی طریقت نوربخشیه از آغاز تا عصر صفوی

حاجیان‌پور

حمید

استادیار گروه تاریخ، دانشگاه شیراز (نویسندة مسئول)

حکیمی‌پور

اکبر

دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شیراز

10 09 2012

1 1 25 46 24 10 2011 02 03 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_481.html

ساختار اجتماعی ایرانِ عصر صفوی، با تأثیرپذیری از سیاست‌های پادشاهان صفوی، دیگر پذیرای تحرکات سیاسی ـ اجتماعی طرایق صوفیانه نبود. طریقت نوربخشیه با مشاهدة حرکت صوفیان صفوی از محراب به‌جانب تخت سلطنت، تداوم محبوبیت و آزادی عمل اجتماعی خویش را در خطر دید. مرشدان نوربخشی تقریباً هم‌زمان با صفویان، به‌منزلة یک طریقت صوفیانة شیعه‌مذهب، در قلمرو تیموریان اعلام موجودیت سیاسی کردند، اما درادامه نتوانستند هم‌چون صفویان به قدرت سیاسی دست یابند. بنابراین در برابر تشیع سیاسی و عوام‌پسند صفویان ناگزیر شدند رویکردهای مختلفی را در زمینه‌های اجتماعی اتخاذ کنند. تا بدین وسیله سلسلة مذهبی خویش را حفظ کرده و با چشم امید به آینده مترصد فرصتی برای تبدیل طریقت خود به سلطنت باشند. تحقیق حاضر با بهره‌گیری از شیوة پژوهش کتاب‌خانه‌ای و تحلیلی درصدد بررسی ابعاد گوناگون زمینه‌های حضور مرشدان نوربخشی در جامعة عصر صفوی و نیز کارکردهای اجتماعی آنان در این دوران است. به‌نظر می‌رسد پس از تشکیل حکومت صفویه، پادشاهان این سلسله دیگر نمی‌توانستند فعالیت سیاسی، اجتماعی، و مذهبی طرایق صوفیانه را ببینند. لذا از هر فرصتی برای سرکوب سلسله‌های مذهبی حاضر در قلمرو خود بهره می‌بردند. درمقابل، طریقت نوربخشیه، بسان دیگر سلسله‌های مذهبی، به‌سبب ناتوانی نظامی و مالی نسبت به شاهان صفوی با استفاده از توانایی‌های گوناگون اجتماعی خود نظیر اعتقاد به تشیع به‌منزلة مذهب رسمی کشور، ادعای داشتن کرامات، فراگیری دانش طب و بهره‌گیری از آن برای حضور پررنگ‌تر در جامعه، سرودن اشعار در زمینه‌های گوناگون، و ... در تداوم حیات اجتماعی و سیاسی طریقت خود، به امید دست‌یابی به شرایط بهتر، می‌کوشیدند.

طریقت نوربخشیه تیموریان صفویان تصوف تشیع

منابع

قرآن کریم.

اسیری لاهیجی، شیخ محمد (1365). مثنوی اسرار الشهود، تهران: امیرکبیر.

بیگدلی شاملو (آذر)، لطفعلی‌بیگ (1340). آتشکده، با تصحیح و تحشیه و تعلیق حسن سادات ناصری، ج 1 و 2 و 3، تهران: امیرکبیر.

ترکمان، اسکندربیگ (1334). تاریخ عالم آرای عباسی، ج 1، تهران: امیرکبیر.

جیحون‌آبادی، نعمت‌الله (1361). حق الحقایق یا شاهنامة حقیقت، به ‌کوشش محمد مکری، تهران: طهوری.

حسینی (فرصت‌الدوله)، محمدنصیر (1362). آثار العجم، در تاریخ و جغرافیای مشروح بلاد و اماکن فارس، به‌ کوشش علی دهباشی، تهران: فرهنگ‌سرا.

خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین (1363). تاریخ حبیب السیر، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، ج 4، تهران: کتاب‌فروشی خیام.

دهخدا، علی‌اکبر (1337). لغت‌نامه، زیر نظر محمد معین و جعفر شهیدی، ج 15، تهران: دانشگاه تهران.

رازی نوربخشی، بهاءالدوله (1388). خلاصة التجارب، به تحقیق و تصحیح و بازنویسی محمدرضا شمس اردکانی و دیگران، تهران: صهبای دانش.

رازی، امین‌احمد (1378). تذکرۀ هفت اقلیم، با تصحیح و تعلیقات و حواشی محمدرضا طاهری (حسرت)، ج 2، تهران: سروش.

راوندی، مرتضی (1382). تاریخ اجتماعی ایران، فرقه‌های مذهبی، ج 9، تهران: روزبهان.

رنجبر، محمدعلی (1382). مشعشعیان، ماهیت فکری ـ اجتماعی و فرایند تحولات تاریخی، تهران: آگه.

روملو، حسن‌بیگ (1357). احسن التواریخ، به ‌تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: بابک.

رویمر، ر.ه (1388). تاریخ ایران، دورة صفویان، پژوهشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.

زرین‌کوب، عبدالحسین (1369 الف). جست‌وجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.

زرین‌کوب، عبدالحسین (1369 ب). دنبالة جست‌وجو در تصوف ایران، تهران: امیرکبیر.

زمجی اسفزاری، معین‌الدین محمد (1339). روضات الجنات فی اوصاف مدینة هرات، با تصحیح و حواشی و تعلیقات محمدکاظم امام، تهران: دانشگاه تهران.

الزویری، محجوب (1382). «سیاه‌پوشان، شورشیان ناشناختة عصر صفوی»، مجلة کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 70 و 71.

شوشتری، قاضی نورالله (1376 ق). مجالس المؤمنین، ج 2، تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه.

الشیبی، کامل مصطفی (1353). هم‌بستگی میان تصوف و تشیع، ترجمة علی‌اکبر شهابی، تهران: دانشگاه تهران.

الشیبی، کامل مصطفی (1359). تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازدهم هجری، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، تهران: امیرکبیر.

شیرازی، محمدمعصوم (معصوم علیشاه) (1339). طرایق الحقایق، با تصحیح محمدجعفر محجوب، ج 1، تهران: کتاب‌خانة بارانی.

شیرازی، محمدمعصوم (معصوم علیشاه) (1345). طرایق الحقایق، با تصحیح محمدجعفر محجوب، ج 3، تهران: کتاب‌خانة بارانی.

شیرازی، محمدمعصوم (معصوم علیشاه) (بی‌تا). طرایق الحقایق، با تصحیح محمدجعفر محجوب، ج 2، تهران: کتاب‌خانة بارانی.

صفا، ذبیح‌الله (1373). تاریخ ادبیات ایران، ج 4 و 5، تهران: فردوس.

صفوی، سام‌میرزا (1314). تحفة سامی، با تصحیح و مقابلة وحید دستگردی، تهران: ارمغان.

فلسفی، نصرالله (1369). زندگانی شاه عباس اول، ج 1و 2، تهران: علمی.

قریشی کرین، سیدحسن (1385). «برخورد دو تفکر عصر صفوی»، مجلة درس‌هایی از مکتب اسلام، ش 9.

کربلائی، حافظ حسین (1349). روضات الجنان و جنات الجنان، ج 2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

کیانی، محسن (1369). تاریخ خانقاه در ایران، تهران: طهوری.

لاهیجی، شیخ محمد (بی‌تا). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، با مقدمة کیوان سمیعی، تهران: کتاب‌فروشی محمودی.

محمودی، خیرالله (1379). «‘تصحیح و شرح کتاب قوائم الانوار و طوالع الاسرار’ از میرزا ابوالقاسم الحسینی الشریفی الذهبی معروف به ‘میرزا بابا’ متخلص به ‘راز’»، محمدیوسف نیری شیرازی، پایان‌نامة کارشناسی ارشد، شیراز: دانشگاه شیراز.

مدرس، میرزا محمدعلی (1346). ریحانة الادب، ج 1 و 4، تبریز: کتاب‌فروشی خیام.

مولوی، محمدشفیع (1371). «نوربخشیان»، مجلة معارف، ش 27.

میرجعفری، حسین (1379). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی ایران در دورة تیموریان و ترکمانان، تهران: سمت.

ناصری داوودی، عبدالحمید (1378). تشیع در خراسان عهد تیموریان، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

نصر، سیدحسن (1388). فعالیت‌های فکری، فلسفه و کلام در دورة صفوی، تاریخ ایران در دورة صفویان، پژوهشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.

نظامی باخزری، عبدالواسع (1371). مقامات جامی، گ‍وش‍ه‌ه‍ای‍ی‌ از ت‍اری‍خ‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌ خراسان‌ در ع‍ص‍ر ت‍ی‍م‍وری‍ان‌، به‌ تصحیح نجیب مایل هروی، تهران: نشر نی.

نوربخش، محمد بن عبدالله (1351). رسالة نفس‌شناسی، به ‌اهتمام اسدالله مصطفوی، تهران: بی‌نا.

واصفی، محمود بن عبدالجلیل (1349). بدایع الوقایع، به‌تصحیح الکساندر بلدروس، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

هدایت، رضاقلی خان (1316). ریاض العارفین، تهران: کتاب‌خانة مهدیه.

Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

گردش نظام پولی خلافت عباسی در قالب چک و سفته

ربانی‌زاده

سیدمحمدرحیم

استادیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10 09 2012

1 1 47 62 18 04 2012 30 05 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_482.html

سیاست‌های مالی و پولی در هر دوره از تاریخ به اشکال گوناگون اجرا می‌شده است. یکی از این سیاست‌ها چگونگی و نحوة گردش نظام پولی است که در مقاطع تاریخی نمودهایی خاص داشته است؛ در دورة خلافت عباسی، به‌سبب افزایش معاملات تجاری و حمل و نقل‌های مالی، نظام پولی در قالبی خاص عرضه می‌شد. این الگو استفاده از چک و سفته بود. خلافت عباسی برای پیشبرد فعالیت‌های مالی و تجاری و معاملات کلان خود در عملیات مالیاتی با هدف رفع مشکلات ناشی از حمل و نقل پول‌های سکه‌ای،‌ به‌ویژه زر و سیم‌های بسیار سنگین، به روش پرداختی ایمن، سبک، راحت، و سهل‌الوصول نیاز داشت. بنابراین کاربرد چک و سفته، با وزن کم و قابلیت جابه‌جایی بسیار آسان، از ابزارهای سپرده‌گذاری و حوالة مالی در راستای سیاست‌های گردش پولی در امپراتوری عباسی گسترش یافت. استنادات این پژوهش بر اساس مراجعه به متون و منابع تاریخی، به‌ویژه منابع مالی و خراجی دورة مورد نظر، و تجزیه و تحلیل داده‌ها استوار است. مستندات تاریخی حاکی از افزایش و پیشرفت فعالیت‌های مالی، شبیه به بانک‌های امروزی، در دورة خلافت عباسی در قالب چک و سفته است که باعث شکل‌گیری شیوة نظارتی جدید و هم‌چنین گسترش نهادی به نام صرافی بود که در پرداخت مابه‌ازای پولی معاملات در روش جدید نقش مهمی را ایفا می‌کرد.

خلافت عباسی سیاست‌های پولی و مالی چک سفته

منابع

ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمان بن علی بن محمد (1412 ق/ 1992 م). المنتظم فی تاریخ الامم والملوک، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا‌، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن عبدربه، ابوعمر احمد بن محمد (1953)‌. العقد الفرید، تحقیق محمد سعید العریان، ج 1، قاهره: المکتبة التجاریة الکبری.

ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم (1956). لسان العرب المحیط، ج 10، بیروت: دار صادر.

انوری، حسن (1373). اصطلاحات دیوانی دورة غزنوی و سلجوقی، تهران: طهوری.

بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر (1400 ق/ 1979 م). انساب الاشراف، تحقیق احسان عباس، ج 5، بیروت: جمعیة المستشرقین الالمانیة.

تنوخی، ابوعلی المحسن بن علی بن محمد (1391 ق/ 1921 م). نشوارالمحاضرة واخبار المذاکرة، ج 5 و 8، بیروت: مطبعة المجمع العلمی.

جهشیاری، عبدالله محمد بن عبدوس (1357 ق/ 1938 م). کتاب الوزراء والکتاب، ط 8، تصحیح عبدالله الصاوی، القاهرة: مطبعة عبدالحمید احمد حنفی.

حموی، یاقوت (1414 ق). معجم البلدان،‌ ج 1، بیروت: دار ‌الغرب الاسلامی.

خطیب بغدادی، ابوبکر احمد بن علی (1417 ق). تاریخ بغداد، ج 4 و 7، بیروت‌: دار الکتب العلمیة.

خوارزمی، ابوبکر محمد بن عباس (1362). مفاتیح‌العلوم، ترجمۀ حسین خدیوجم‌، تهران: علمی و فرهنگی.

الدجیلی، خوله شاکر (1379). بیت‌المال، پیدایش و تحولات آن، ترجمۀ سیدمحمدصادق عارف، مشهد: آستان قدس رضوی.

الدوری، عبدالعزیز (1995). تاریخ العراق الاقتصادی فی القرن الرابع الهجری‌، بیروت: کانون الثانی.

ذیلابی، نگار (1386). «جهبذ»، دانش‌نامة جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، ج 11، تهران: مؤسسة فرهنگی هنری کتاب مرجع.

الزبیدی، محمدحسین (1969). العراق فی العصر البویهی: التنظیمات السیاسیة و الاداریة و الاقتصادیة، قاهره: د.ن.

زمخشری، ابوالقاسم محمود بن عمر (1358 ق). اساس البلاغة، بیروت: دار الصادر.

الزیّات، حبیب (1937). «الصیارفة فی الاسلام»، مجلة المشرق، ج 4، تشرین الاول، کانون الاول.

سرخسی، ابوبکر محمد بن ابی‌سهل (1324 ق). المبسوط، ج 14، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.

السعدی، امل (1985). «الصیرفة والجهبذة فی العراق»، رسالة دوکتوراه، کلیة ‌الآداب، جامعة البغداد.

صابی، ابی الحسن الهلال بن المحسن (بی‌تا). الوزراء او تحفةالامراء فی تاریخ الوزراء‌، مراجعة و تقدیم د. حسن الزین‌، بیروت: دارالفکر الحدیث.

صالح الفاضلی، خولة عیسی (1383). «آلیة المصطلحات الاداریة الواردة فی کتاب مفاتیح العلوم للخوارزمی»، آفاق الحضارة الاسلامیة، العدد 14، السنة 7.

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر (1375). تاریخ الرسل والملوک، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، ج 9، 12، 13، و 14، تهران: اساطیر.

طبیبیان، محمد (1366). اقتصاد کلان، اصول نظری و کاربرد آن، تهران: وزارت برنامه و بودجه.

العیون و الحدائق فی اخبار الحقائق (1972). تحقیق نبیله عبدالمنعم داود‌، ج 3، نجف: مطبعة النعمان.

فرای، ریچارد ﻧﻠﺴــﻮﻥ (1365). بخارا، دستاورد قرون وسطی، ترجمۀ محمود محمودی، تهران: علمی و فرهنگی.

قلقشندى، شهاب‌الدین احمد بن عبداللّه بن احمد (1970)‌. صبح الأعشى فی صناعة الانشاء‌، ج 10، بیروت‌: دار الکتب العلمیة.

گیرشمن، رومن (1383‌)‌. ‌ایران از آغاز تا اسلام‌، ترجمۀ محمد معین‌، تهران: علمی و فرهنگی.

لمبتون، آن. کی. اس (1374). دولت و حکومت در اسلام، ترجمه و تحقیق سیدعباس صالحی و محمدمهدی فقیهی، تهران: عروج.

لومبارد، موریس (1356)‌. «کلیاتی دربارة تغییرات اقتصادی که با ایجاد حکومت اسلامی در جهان آن روز پدید آمد»، ترجمة امیرحسین جهانبگلو، فصل‌نامة تحقیقات اقتصادی، بهار و تابستان، ش37 و 38.

متز، آدام (1364). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قراگزلو، ج 1، تهران: امیرکبیر.

مسکویه رازی، ابوعلی (1369). تجارب الامم‌، ترجمۀ ابوالقاسم امامی، ج 1 و 3، تهران: سروش.

مسکویه رازی، ابوعلی (1376). تجارب الامم‌، ترجمۀ علی‌نقی منزوی، ج 5 و 6، تهران: توس.

میرآخور، عباس و باقر الحسنی (1371‌). مقالاتی در اقتصاد اسلامی، روش اسلام در حل مسائل اقتصادی، ترجمة حسن گلریز، تهران: مؤسسة بانک‌داری ایران.

یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب ابن واضح (1371). تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، ج 2، تهران: علمی و فرهنگی.

یوسفی، احمدعلی (1376). ماهیت پول و راهبردهای فقهی ـ اقتصادی آن، قم: پژوهشکدة فرهنگ و اندیشة اسلامی.

Canard, Marius (1934). Sayf al-Daula, Alger, Editions Jules Carbonel.

Fischel, W. J. (1933). ‘The Origins of Banking in Medieval Islam’, Journal of the Royal Asiatic Society (JRAS).

Fischl, W. J. (1937). Jews in the Economic and Political Life of Mediaeval Islam, London: The Royal Asiatic Society.

Labib, Subhi Y. (1969). ‘Capitalism in Medieval Islam’, Journal of Economic History, Vol. 29.

Spuler, Bertold (1970). ‘Trade in the Eastern Islamic Countries in the Early Centuries’, Islam and the Trade of Asia, D. S. Richards (ed.).

Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

جایگاه خوارزم در جغرافیای اقتصادی جهان اسلام

صالحی

کوروش

استادیار گروه تاریخ، دانشگاه سیستان و بلوچستان

قلی زاده

محرم

کارشناس ارشد تاریخ ایران دورة اسلامی، دانشگاه تبریز (نویسندة مسئول)

10 09 2012

1 1 63 77 10 03 2012 03 05 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_483.html

منطقة خوارزم واقع در شمالی‌ترین نقطة ماوراء‌النهر، در قرون نخست اسلامی‌، از نقاط تأثیرگذار در تاریخ منطقة مذکور به‌شمار می‌رود. خوارزم محل تجمع کاروان‌های تجاری بوده که از نواحی اُغز، خزر، و به‌ویژه روس می‌آمدند و تجار خوارزمی نیز متقابلاً در نقاط دیگر دنیا به فعالیت‌های بازرگانی می‌پرداختند. تجارت این ناحیه ازطریق آرال با روسیه و از آن طریق با کشورهای اروپایی جریان داشت. ویژگی خاص جغرافیایی و جمعیت تجارت‌پیشة خوارزم ادوار پرشکوه اقتصادی و بازرگانی را برای آن رقم زده است. خوارزم در گذر از دوران باستان به دوران اسلامی نیز این نقش خود را حفظ کرد و بازرگانی و تجارت مناطق ماوراءالنهر و خراسان در کف اختیار تجار خوارزمی بود؛ اعتبار آنان به‌حدی بود که در نقاط گوناگون ماوراءالنهر، خراسان، هندوستان، بلغار، و سواحل ولگا دارای تجارت‌خانه و انبارهای بزرگ کالا بودند. خوارزم به‌لحاظ سیاسی دارای نوعی نظام فرمان‌روایی مستقل‌، که در عصر باستان ریشه داشت، بود و خاندان آل‌ اِفریغ منشأ شکل‌گیری نظام خوارزمشاهی در آن ناحیه بود. با ورود خوارزم به دوران اسلامی، حکام باستانی آن دست‌نشاندة عمال خلیفة اسلامی شدند و نوعی نظام دوقطبی بر ساختار سیاسی خوارزم حاکم شد. خوارزم در دورۀ فرمان‌روایی حکومت‌های مستقل محلی ایرانی در ماوراءالنهر به‌شکلی مؤثر در مناسبات قدرت‌گیری میان این سلسله‌ها نقش داشت. در این مقاله با نگاهی به اوضاع اقتصادی و سیاسی خوارزم به بررسی الگوی توسعة خوارزم در این دو زمینه پرداخته شده است.

خوارزم حاکمیت محلی جغرافیای اقتصادی تجارت و بازرگانی

منابع

ابن الندیم، محمد بن اسحاق (1381). الفهرست، ترجمۀ محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.

ابن حوقل (1345). صورة الأرض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

ابن رسته (1380). الأعلاق النفیسه، ترجمه و تعلیق حسین قره‌چانلو، تهران: امیرکبیر.

ابن فضلان، محمد (1345). سفرنامۀ ابن فضلان، ترجمۀ ابوالفضل طباطبائی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (1373). مسالک و الممالک، ترجمۀ محمد بن اسعد بن عبدالله تستری، به‌کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.

بارتولد، واسیلی ولادیمیرویج (1352). ترکستان‌نامه، ت‍رک‍س‍ت‍ان‌ در ع‍ه‍د ه‍ج‍وم‌ م‍غ‍ول، ترجمۀ کریم کشاورز، ج 1، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

بارتولد، واسیلی ولادیمیرویچ (1351). خاورشناسی در روسیه و اروپا، ترجمۀ حمزه سردادور، تهران: ابن سینا.

باسورث، کلیفورد ادموند (1381). تاریخ غزنویان، ترجمۀ حسن انوشه، ج 1، تهران: امیرکبیر.

بلاذری، احمد بن یحیی (1346). فتوح البلدان، ترجمة آذرتاش آذرنوش، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

بلعمی (1373). تاریخ‌نامة طبری، تصحیح محمد روشن، ج 2، تهران: البرز.

بیات، عزیزالله (1363). از عرب تا دیالمه، تهران: گنجینه.

بیرونی، ابوریحان (1377). آثار الباقیه، ترجمۀ اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.

بیهقی، ابوالفضل (1375). تاریخ بیهقی، تصحیح علی‌اکبر فیاض، مشهد: دانشگاه فردوسی.

جوزجانی، منهاج سراج (بی‌تا). طبقات ناصری، ج 1، کابل: انجمن تاریخ افغانستان.

حدودالعالم من المشرق الی المغرب (1352 ق). تصحیح جلال‌الدین تهرانی، تهران: مطبعه مجلس.

رودگر، قنبرعلی (1376). از بین‌النهرین تا ماوراءالنهر، پژوهشی در سفرنامة ابن‌بطوطه، رجال، مزارات، مراکز علمی و مذهبی، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی.

زیدان، جرجی (1384). تاریخ تمدن اسلام، ترجمۀ علی جواهرکلام، تهران: امیرکبیر.

طبری، محمد بن جریر (1353). تاریخ طبری، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، ج 9، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

فرای، ریچارد (1375). عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران: سروش.

فرای، ریچارد (1382). تاریخ باستانی ایران، ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران: علمی و فرهنگی.

فرای، ریچارد (1379). تاریخ ایران کمبریج، از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان، ترجمۀ حسن انوشه، ج 4، تهران: امیرکبیر.

گردیزی، عبدالحی بن ضحاک (1347). زین‌الأخبار، تصحیح عبدالحی حبیبی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

مجمل التواریخ و القصص (1378). تصحیح ملک‌الشعرای بهار، تهران: بی‌نا.

مسعودی، ابوالحسن علی بن حسین (1365). التنبیه و الأشراف، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.

مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد (1385). احسن التقاسیم، ترجمۀ علینقی منزوی، تهران: کومش.

نرشخی، ابوبکر محمد بن جعفر (1351). تاریخ بخارا، ترجمۀ ابونصر محمد بن نصر القباوی، تلخیص محمد بن زفر بن عمر، تصحیح مدرس رضوی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

یعقوبی، احمد بن واضح (1378). تاریخ یعقوبی، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، ج 2، تهران: علمی و فرهنگی.

یعقوبی، احمد بن واضح (1381). البلدان، ترجمۀ محمدابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.

Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی دورۀ پهلوی اول در رمان‌های تاریخی و اجتماعی این دوره (1300 - 1320)

مسعودنیا

حسین

استادیار گروه علوم سیاسی، دانشگاه اصفهان

فروغی

عاطفه

کارشناس ارشد علوم سیاسی، دانشگاه اصفهان

10 09 2012

1 1 79 96 24 11 2011 10 03 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_484.html

کودتای سوم اسفند 1299 نقطۀ آغاز حضور رضاخان در عرصۀ سیاسی کشور بود. حضوری که با فرماندهی قزاق‌ها و وزارت جنگ آغاز شد و به تاج‌گذاری او در مقام سلطنت در 1304 منتهی شد و تا 1320 ادامه یافت. رضاشاه در این دوران بیست‌ساله تلاش کرد با شکل‌دادن دولتی مرکزی و مقتدر و الگوبرداری از تحولات کشورهای اروپایی، بخش‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، قضایی، و آموزشی را اصلاح کند و از نو بسازد؛ تا چشم‌اندازها و فرصت‌های داخلی و بین‌المللی تازه‌‌ای برای ایران فراهم شود. اقدامات اصلاحی او در عرصه‌های مختلف آثار، نتایج، و واکنش‌های متفاوتی را درپی داشت. یکی از راه‌های بررسی این پیامدها و واکنش‌ها استفاده از متون و آثار چاپی این دوره در چهارچوب جامعه‌شناسی ادبیات است. در میان متون ادبی، رمان به‌دلیل ساختار و ویژگی‌های خاص خود اهمیت بیش‌تری دارد. پژوهش حاضر در پی آن است که به بررسی بازتاب اصلاحات سیاسی و اجتماعی رضاشاه در رمان‌های اجتماعی1300 - 1320، با استفاده از چهارچوب نظری لوسین گلدمن، بپردازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که در سال‌های آغاز سلطنت و اجرای اصلاحات مورد نظر رضاشاه، به رمان و رمان‌نویسی توجه بیش‌تری شد و با گذشت زمان و آشکارشدن نواقص و کاستی‌های اصلاحات تقلیدی این دوره، ادبیات و نوع ادبی رمان به ابزاری برای انتقاد از وضعیت آن زمان تبدیل شد.

رضاشاه جامعه‌شناسی ادبیات لوسین گلدمن رمان اجتماعی رمان تاریخی

منابع

آبراهامیان، یرواند (1378). ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ کاظم فیروزمند، حسن شمس‌آوری، و محسن مدیر شانه‌چی، تهران: نشر مرکز.

آژند، یعقوب (1363). ادبیات نوین ایران از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، تهران: امیرکبیر.

بالایی، کریستف (1377). پیدایش رمان فارسی، ترجمۀ مهوش قویمی و نسرین دخت خطاط، تهران: معین.

بزرگ بیگدلی، سعید و حسین‌علی قبادی (1379). «چشم‌انداز ادبیات معاصر و نظری بر کتاب از نیما تا روزگار ما»، فصل‌نامة نامۀ علوم انسانی، ش 2، تابستان.

حسام، فرحناز (1382). دولت و نیروهای اجتماعی در عصر پهلوی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

سپانلو، محمدعلی (1374). نویسندگان پیش‌رو ایران (از مشروطیت تا 1350)، تهران: نگاه.

صادقی، فاطمه (1384). جنسیت، ناسیونالیسم و تجدد در ایران (دورۀ پهلوی اول)، تهران: قصیده‌سرا.

طلوعی، وحید و محمد رضایی (1386). «ضرورت کاربست ساختارگرایی تکوینی در جامعه‌شناسی ادبیات جامعه»، فصل‌نامة جامعه‌شناسی ایران، دورۀ هشتم، ش 3، پاییز.

عسگری حسنکلو، عسگر (1387). نقد اجتماعی رمان معاصر فارسی: با تأکید بر ده رمان برگزیده، تهران: فرزان روز.

علی‌اکبری، محمد (1384). تبارشناسی هویت جدید ایرانی (عصر قاجاریه و پهلوی اول)، تهران: علمی و فرهنگی.

غلام، محمد (1383). «جامعه‌شناسی رمان معاصر فارسی»، مجلۀ زبان و ادبیات دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم، ش 45 و 46.

فاضلی، نعمت‌ا... (1374). «درآمدی بر جامعه‌شناسی هنر و ادبیات»، فصل‌نامۀ علوم اجتماعی (دانشگاه علامه طباطبائی)، ش 7 و 8 .

قائمی، فرزاد (1386). «ادبیات پلید شهری و داستان معاصر فارسی»، ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد)، ش 13.

قیصری، علی (1379). «بازتاب تجددخواهی و ناسیونالیسم در ادبیات آغاز دوران پهلوی 1300 - 1320»، ایران‌نامه، ش 71.

کاتم، ریچارد (1371). ناسیونالیسم در ایران، ترجمۀ احمد تدین، تهران: کویر.

گلدمن، لوسین (1369). نقد تکوینی، ترجمۀ محمدتقی غیاثی، تهران: بزرگمهر.

گلدمن، لوسین (1371). جامعه‌شناسی ادبیات: دفاع از جامعه‌شناسی رمان، ترجمۀ محمدجعفر پوینده، تهران: هوش و ابتکار.

مردانی، مهوش (1383). «موانع رشد مدنیت در دورۀ رضاشاه»، فصل‌نامة تاریخ‌پژوهی، س 6، ش 20.

موثقی، احمد (1384). «نوسازی و اصلاحات در ایران معاصر»، مجلۀ دانشکدة حقوق و علوم سیاسی، ش 69.

میرصادقی، جمال (1366). ادبیات داستانی: قصه، داستان کوتاه، رمان با نگاهی به داستان‌نویسی معاصر ایران، تهران: شفا.

میرعابدینی، حسن (1380). صد سال داستان‌نویسی ایران، ج 1، تهران: نشر چشمه.

میلانی، عباس (1377). «ایران‌شناسی در غرب: پیدایش رمان فارسی»، فصل‌نامة ایران‌شناسی، س 10، ش 4.

والت، ماری (1382). «چندگانگی قرائت رمان: سازمان تفسیر اجتماعی»، ترجمۀ حسن چاوشیان، در دربارۀ رمان (مجموعه مقالات)، والتر بنیامین و دیگران، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

Institute for humanities and cultural studies

پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی

2383-1278

Institute for humanities and cultural studies

علمی-ترویجی

منصب داروغه در دورة صفویه

یوسفی‌فر

شهرام

دانشیار گروه تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

بختیاری

محمد

دانشجوی دکتری تاریخ، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)

10 09 2012

1 1 97 119 31 01 2012 13 03 2012

2012

http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_485.html

در دورة صفویه برخی از وجوه ساختاری و عملکردی مناصب اجرایی کشور دگرگونی‌هایی را از سر گذرانید و در جریان آن شماری از آن مناصب به‌منظور اثربخشی بیش‌تر در مأموریت‌های اداری، سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی مربوط توسعه و تکامل یافت. از آن جمله منصب داروغه، که پیدایش آن به دورة قبل از صفویه مربوط بود، در این دوره برخی دگرگونی‌های ساختاری و عملکردی را پذیرا شد و در نتیجة آن نقش و عملکرد اداری و سیاسی آن به ‌‌همراه منزلت و جایگاه اجتماعی آن، تحول یافت. الگوی ساختار و عملکرد منصب داروغه که در دورة صفویه ظاهر شد، در ادوار بعد میل به انحطاط یافت و در اواخر دورة قاجار زوال یافت. در این مقاله بررسی تاریخی مبتنی‌بر اسناد و داده‌‌های موجود در منابع، از ساختار و عملکرد منصب داروغه در دورة صفوی، صورت می‌‌‌گیرد. نتیجة این تحقیق نشان می‌‌دهد در این دوره به‌علت توسعة کارکردهای این منصب، این عنوان برای صاحب‌منصبان نظامی و اداری، استفاده می‌‌‌شد و داروغه‌ها نقش و عملکردهای گوناگون و مهمی در حوزه‌های اجرایی، قضا، و امنیت اجتماعی برعهده داشتند. اهمیت و منزلت اداری و اجتماعی دارندگان این منصب سبب می‌‌‌شد آنان افزون‌بر وظایف اصلی خود گاه به‌عنوان سفیر، مشاور، و عامل مالی به‌کار گرفته شوند و مأموریت نظامی و مواردی دیگر را به عهده بگیرند.

داروغه صفویه عامل قضایی مناصب اداری امنیت اجتماعی داروغة دفترخانه

منابع

اعتراف‌‌نامه: روزنامة خاطرات ابگر (علی‌اکبر) ارمنی از جدیدالاسلامان عهد شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی همراه با رسالة شناخت به خط گرجی در اثبات تشیع از جدیدالاسلامی گرجی از روزگار شاه عباس صفوی (1388). پژوهش، تصحیح و توضیحات منصور صفت‌گل، تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

افوشته‌‌ای نطنزی، محمود بن هدایت‌‌الله (1350). نقاوة‌ ‌الاثار فی ذکر الاخبار، به اهتمام احسان اشراقی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

امینی هروی، امیر صدرالدین سلطان ابراهیم (1383). فتوحات شاهی، تاریخ صفوی از آغاز تا سال 920 ق، تصحیح و تعلیق و توضیح و اضافات محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

اولئاریوس، آدام (1369). سفرنامة اولئاریوس، اصفهان خونین شاه صفی، ترجمة حسین کردبچه، ج 2، تهران: کتاب برای همه.

بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ (1366). ترکستان نامه: ترکستان در عهد هجوم مغول، ترجمة کریم کشاورز، ج 2، تهران: آگاه.

برن، رهر (1349). نظام ایالات در دورة صفویه، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

بوسه، هریبرت (1367). پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی: برمبنای اسناد دوران آق‌قوینلو و قراقوینلو و صفوی، ترجمة غلامرضا ورهرام، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی.

بیات، اروج بیگ (1338). دون ژوان ایرانی، ترجمة مسعود رجب‌‌نیا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

تاریخ ایران (دورة صفویان) (1380). پژوهش در دانشگاه کمبریج، ترجمة یعقوب آژند، تهران: جامی.

تاورنیه، ژان باتیست (1383). سفرنامة تاورنیه، ترجمة حمید اربابی شیرانی، تهران: نیلوفر.

ترکمان، اسکندربیگ (1383). تاریخ عالم آرای عباسی، زیر نظر با تنظیم فهرست‌‌ها و مقدمة ایرج افشار،

ج 1 و 2، تهران: امیرکبیر.

جملی کارری، جوانی فرانچسکو (1383). سفرنامة کارری، ترجمة عباس نخجوانی و عبدالعلی کارنگ، تهران: علمی و فرهنگی.

حافظ ابرو (1372). زبدة‌التواریخ، تصحیح کمال حاج سید جوادی، تهران: نشر نی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‌.

حسینی استرآبادی، سیدحسن بن مرتضی (1364). تاریخ سلطانی از شیخ صفی تا شاه صفی، به کوشش احسان اشراقی، تهران: علمی.

الحسینی، خورشاه بن قباد (1379). تاریخ ایلچی نظام شاه، تصحیح و تحشیه و اضافات محمدرضا نصیری، کوئیچی هانه‌‌دا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

خواجگی اصفهانی، محمد بن معصوم (1368). خلاصة‌‌السیر: تاریخ روزگار شاه صفی صفوی، تهران: علمی.

دوسرسو، ژان آنتوان (1364). سقوط شاه سلطان حسین، ترجمة ولی‌‌الله شادان، تهران: کتاب‌سرا.

روملو، حسن بیگ (1384). احسن‌‌التواریخ، به اهتمام عبدالحسین نوایی، ج 2، تهران: اساطیر.

سانسون (1346). سفرنامة سانسون، اوضاع کشور شاهنشاهی ایران در زمان شاه سلیمان صفوی، تحقیق و مطالعة دقیق دربارة آداب و اخلاق و حکومت ایران، به اهتمام و ترجمة تقی تفضلی، تهران: بی‌نا.

سمرقندی، کمال‌‌الدین عبدالرزاق بن اسحاق (1383). مطلع سعدین و مجمع بحرین، به اهتمام عبدالحسین نوایی، ج 1، دفتر دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سیوری، راجر (1384). تحقیقاتی در تاریخ ایران عصر صفوی، ترجمة محمدباقر آرام، تهران: امیرکبیر.

شاردن، ژان (1345). سیاحت‌نامة شاردن: ب‍ا ح‍واش‍ی‌ و ت‍ع‍ل‍ی‍ق‍ات‌ و ت‍وض‍ی‍ح‍ات‌ ل‍غ‍وی‌ و ت‍اری‍خ‍ی‌ و ف‍ره‍ن‍گ‌ اص‍طلاح‍ات‌ و ف‍ه‍ارس‌ اع‍لام‌ و ت‍ص‍اوی‍ر ع‍ت‍ی‍ق‌ و ب‍اس‍ت‍ان‍ی‌، ترجمة محمد عباسی، ج 8 : سازمان نظامی، سیاسی و مدنی ایران، تهران: امیرکبیر.

عالم آرای شاه اسماعیل (1349). با مقدمه و تصحیح و تعلیق اصغر منتظر صاحب، تهران: بنگاه ترجمه و کتاب.

عالم آرای صفوی (1363). به کوشش یدالله شکری، تهران: اطلاعات.

فرامین فارسی ماتنه‌داران، (2008). ج1 Persian Document Of The Matenedaran, by K.P.Kostian, Yerevan, nairi,.

فلسفی، نصرالله (1371). زندگی شاه عباس اول، ج 4 و 5، تهران: علمی.

فلور، ویلم (1388). نظام قضایی عصر صفوی، ترجمة حسن زندیه، قم: پژوهشکدة حوزه و دانشگاه.

کرملی، پادریان (1383). اسناد پادریان کرملی، بازمانده از عصر شاه عباس صفوی، به کوشش منوچهر ستوده، با همکاری ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب.

کمپفر، انگلبرت (1360). سفرنامة کمپفر، ترجمة کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

گزارش سفیر کشور پرتغال در دربار شاه سلطان حسین صفوی (1357). ترجمه از زبان پرتغالی و حواشی از ژان اوبن، ترجمة پروین حکمت، تهران: دانشگاه تهران.

لاری شیرازی، روح‌‌الله (1389). شر‌ف‌نامه، مکاتبات دیوانی ایالت فارس و لارستان در دورة صفویه، تصحیح و تحقیق محمدباقر وثوقی، با همکاری خدیجه عالمی و منوچهر ایزدنیا، تهران: کتاب‌خانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

لمبتون، آن.ک.س (1345). مالک و زارع در ایران، ترجمة منوچهر امیری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

لمبتون، آن.ک.س (1363). سیری در تاریخ اجتماعی ایران بعد از اسلام، ترجمة یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر.

مشیزی (بردسیری)، میرمحمدسعید (1369). تذکرة صفویة کرمان، مقدمه و تحشیه محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: علم.

منجم، ملاجلال‌‌الدین (1366). تاریخ عباسی یا روزنامة ملاجلال، ترجمة سیف‌‌الله وحیدنیا، تهران: وحید.

منشی قمی، قاضی احمد بن حسین (1383). خلاصة‌‌التواریخ، تصحیح احسان اشراقی، ج 1، تهران: دانشگاه تهران.

میرزا رفیعا، محمدرفیع بن حسن (1385). دستورالملوک میرزا رفیعا، به کوشش و تصحیح محمد اسماعیل مارچینکوفسکی، ترجمة علی کردآبادی، با مقدمة منصور صف‌‌‌گل، [به سفارش] مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، تهران: مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه.

میرزا سمیعا، محمدسمیع (1378). تذکرةالملوک، به کوشش محمد دبیرسیاقی، سازمان اداری حکومت صفوی، یا تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة‌‌الملوک، ترجمة مسعود رجب‌‌نیا، با حواشی و فهارس و مقدمه و امعان نظر محمد دبیرسیاقی، تهران: امیرکبیر.

نصیری، میرزا علی‌نقی (1371). القاب و مواجب دورة سلاطین صفویه، تصحیح یوسف رحیم‌‌لو، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

نطنزی، معین‌الدین (1336). منتخب التواریخ معینی، تصحیح ژان اوبن، تهران: خیام.

نوایی، عبدالحسین (1347). شاه اسماعیل صفوی، اسناد و مکاتبات تاریخی همراه با یادداشت‌‌های تفصیلی، بی‌‌جا: بنیاد فرهنگ ایران.

واله اصفهانی، محمدیوسف (1380). ایران در زمان شاه صفی و شاه عباس دوم (1038 - 1071 ق) حدیقة ششم و هفتم از روضة هشتم خلد برین، تصحیح و تعلیق و توصیفات و اضافات محمدرضا نصیری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

ورهرام، غلامرضا (1368). نظام حکومت ایران در دوران اسلامی، پژوهشی در تشکیلات اداری، کشوری و لشکری ایران از عصر مغول تا پایان عصر قاجار، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.