0 جایگاه مردم در تاریخ سیاسی قدیم و جدید ایران بر اساس رویکرد «دوران»‌محور The Position of People in New and Old Political History Based on Era-Centered Approach (Focusing on Certain Perspectives, Resources, and Political Developments in the History of Iran) http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1199.html 0 تاریخ سیاسی هر کشوری جلوه‎گاه عملی آن است. این حوزه سرشار از اطلاعاتی است که می‎تواند روشمند مورد شناسایی قرارگیرد. یکی از موضوعات مهم آن، تبلور مردم در عرصۀ سیاست است. تبلور مردم یعنی نوع نگاه سیاست و سیاستمداران به مردم و نوع نگاه و رویکرد مردم به سیاست و اصحاب قدرت که خود را در نحوۀ فعالیت و تعامل آن‌ها با یکدیگر در حوزۀ قدرت سیاسی نشان ‎می‎دهد. امروزه، موضوع تعامل مردم با قدرت سیاسی از تنوّع بسیاری برخوردار شده و یکی از موضوعات «در حال شدن» به‎حساب ‎می‎آید؛ یعنی، روزبه‎روز بر ابعاد جدید آن افزوده و تعمیق و تکمیل می‎شود. با توجه به رویکرد «دوران‎محور» با نگاهی به منابع تاریخی می‎توان به نمود مردم در تاریخ سیاسی پرداخت. شناسایی جایگاه مردم در تاریخ سیاسی در حوزۀ دانش تاریخ از پیچیدگی و ظرافت خاصی برخوردار است که بحث روش از الزامات مهم آن است. پرداختن به روش و بررسی موردی آن در این مقاله صورت‎ می‎گیرد. از یافته‎های این پژوهش آن است که در منابع تاریخی و دیگر منابع اندیشه‎ای اجتماعی و سیاسی، در یک تقسیم‎بندی، دو دوران متفاوت قدیم و جدید در تاریخ سیاسی و اجتماعی مطرح است که مردم در دو جایگاه متفاوت با یکدیگر قرار دارند. جلوه‎ها و نمودهای اجتماعی و سیاسی آن‌ها با توجه به ویژگی‎هایی چون «آگاهی»، «اراده» و «کنشگری» در دوران جدید نسبت به دوران قدیم، از گستردگی، عمق و تنوّع بیشتری برخوردار است. 1 The political history of any country represents an important action. This domain is full of information that can be methodically studied. One of its important issues is the people's representation, which means the way politics and politicians view people and the way people view politics and politicians, revealing itself in the manners of acts and interactions between them in the domain of political power. Nowadays, the issue of people's interaction with the political power has enjoyed a great variety and is considered an issue that "is being done"; in other words, new dimensions are added to it every day, making it deeper and more thorough. Given the "time-based" approach, we can see the representation of people in the political history with a glance at historical resources. Identifying the status of people in the political history enjoys a particular complexity in the field of historical knowledge. One of its requirements is discussion on method. This paper explores the method and a case study of it. Among the findings of this research is that there are two different old and new eras in the social and political history in one classification in historical resources and other resources of political and social thought. Their social and political representations in terms of such characteristics as "awareness", "determination", and "activism" are more extended, deeper, and more various in the new era compared to the old era. 1 27 عبدالرحمن حسنی‎فر Abdolrahman Hassanifar استادیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران hassanifar@yahoo.com مردم تاریخ سیاسی جدید دوران مدرن تاریخ اجتماعی ایران ابن خلدون، عبدالرحمن (1366). مقدمه، ترجمة پروین گنابادی، تهران: علمی.##اشرف، احمد (1348). نظام فئودالی یا نظام آسیایی: نقد و نظری بر ویژگی‎های تاریخ ایران، تهران: جهان نو.##اقبال آشتیانی، عباس (1370). تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، تهران: خیام.##بشیریه، حسین (1381). درس‌های دموکراسی برای همه، تهران: نگاه معاصر.##بیهقی، ابوالفضل (1384). تاریخ بیهقی، مقدمه و توضیح منوچهر دانش‎پژوه، تهران: هیرمند.##پیرنیا، حسن (1373). تاریخ ایران باستان، تهران: دنیای کتاب.##جامی، عبدالرحمن (1387). مثنوی هفت‎اورنگ، تحقیق و تصحیح ج‍اب‍ل‍ق‍ا دادعلی‌ش‍اه‌... [و دیگران‌]، ت‍ه‍ران‌: دف‍ت‍ر ن‍ش‍ر میراث‌ م‍ک‍ت‍وب، م‍رک‍ز م‍طال‍ع‍ات‌ ایرانی.‌##جنکینز، کیت (۱۳۸۷). بازاندیشی تاریخ، ترجمۀ حسینعلی نوذری، تهران: آگاه.##ج‍ه‍ان‍ب‍خ‍ش‌، ف‍روغ ‌(۱۳۸۳).‏ اس‍لام‌، دم‍وک‍راسی‌ و ن‍وگ‍رای‍ی‌ دینی‌ در ایران (1953 - 2000) از ب‍ازرگ‍ان‌ تا س‍روش‌، ترج‍مۀ جلیل‌ پ‍روین‌، ت‍ه‍ران‌: گ‍ام‌ ن‍و.##حدیث انقلاب، جستارهایی در انقلاب اسلامی ایران (1377). تهیه و تدوین دفتر مطالعات انقلاب اسلامی، تهران: الهدی.##حسنی‎فر، عبدالرحمن (1386). «درآمدی بر سیاست در فرهنگ مردم ایران»، فصلنامۀ فرهنگ مردم ایران، ش 10.##دهخدا، علی اکبر (1361). لغت‎نامة فارسی، تهران: دانشگاه تهران و مؤسسة لغت‌نامة دهخدا.##دهخدا، علی اکبر (1390). امثال و حکم، ج 2، تهران: پارمیس.##دولت آبادی، یحیی (1331). حیات یحیی، ج 1 و 2، تهران: ابن سینا.##دینوری، ابوحنیفه (1383). اخبارالطوال، ترجمۀ محمود مهدوی دامغانی، تهران: نی.##زنجانی، محمدرضا (1333). تحریم تنباکو، تهران: حسین مقدسی.##سعدی شیرازی، مصلح‎الدین (1372). گلستان، به کوشش خلیل خطیب‎رهبر، تهران: صفی‎علی‎شاه.##س‍ن‍ائی‌، مجدود‎بن‎آدم (۱۳۸۱). م‍ث‍ن‍وی‌ طریق‎التحقیق با تصحیحات، ح‍واشی و تاریخ م‍ت‍ن، ب‍ه‌ ک‍وش‍ش‌ ب‍و اوتاس‌، ت‍رج‍مۀ غ‍لام‍رض‍ا ده‍ب‍د، ت‍ه‍ران‌: س‍روش‌.##سیف‎اللهی، سیف‎الله (1374). اقتصاد سیاسی ایران، تهران: المیزان.##شیرازی، قطب‎الدین (1369). درۀ‎التاج، به اهتمام ماهدخت‎بانو همایی، تهران: علمی و فرهنگی.##صالح شیرازی (1349). سفرنامۀ میرزا صالح شیرازی، تدوین محمد اسدزاده، تهران: بی‎نا.##طبری، محمدبن‎جریر (1384). تاریخ الرسل و الملوک، ترجمۀ صادق نشات، تهران: علمی و فرهنگی.##فارابی، ابونصر محمد (1361). اندیشه‎های اهل مدینۀ فاضله، ترجمۀ سید جعفر سجادی، تهران: کتابخانۀ طهوری.##فیرحی، داود (1378). قدرت، دانش و مشروعیت، تهران: نی.##فیرحی، داود (1384). نظام سیاسی در اسلام، تهران: سمت.##کدی، نیکی (1369). ریشه‎های انقلاب ایران، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.##کربلایی، شیخ حسن (1377). تاریخ دخانیه، تصحیح رسول جعفریان، قم: الهادی.##کسروی، احمد (1376). تاریخ مشروطۀ ایران، تهران: امیرکبیر.##کمالی اردکانی، علی‎اکبر (1382). «مردم‎سالاری در اندیشۀ متفکران مسلمان»، راهبرد، ش 28.##گل‎محمدی، احمد (1389). «آسیب‎شناسی آموزش تاریخ سیاسی»، پژوهشنامۀ انجمن ایرانی تاریخ، س 1، ش 4.##گل‎محمدی، احمد (1390). «چیستی تاریخ سیاسی»، سخنرانی در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##لمبتون، آن‌ ک‍ات‍رین و‌ س‍واین ‌ف‍ورد (1372). تداوم و تحوّل در تاریخ میانۀ ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: نی.##لوئیس، برنارد (1378). زبان سیاسی اسلام، ترجمۀ غلامرضا بهروز لک، قم: دفتر تبلیغات حوزۀ علمیة قم.##مجتهدی، کریم (1392). «ملاحظاتى دربارۀ نهضت مشروطۀ ایران»:##http://library.tebyan.net/newindex.aspx?pid=102834##معین، محمد (1383). فرهنگ معین، تهران: امیرکبیر.##ناظم‎الاسلام کرمانی، محمد (1332). تاریخ بیداری ایرانیان، تهران: ابن‎سینا.##نجفی، موسی (1381). مدخلی بر تاریخ اندیشۀ سیاسی در اسلام و ایران، تهران: فراندیش.##نجفی، موسی (1382). مراتب ظهور فلسفة سیاست در تمدن اسلامی، تهران: مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.##نظام‎الملک طوسی، حسن‎بن‎علی (1383). سیرالملوک، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.##هلد، دیوید (1384). مدل‎های دموکراسی، ترجمۀ عباس مخبر، تهران: روشنگران.##همایون کاتوزیان، محمدعلی (1372). استبداد، دموکراسی و نهضت ملّی، تهران: نشر مرکز.##وینر، فیلیپ پی (1385). فرهنگ اندیشۀ سیاسی، ترجمۀ خشایار دیهمی، تهران: نی.##http://www.thefreedictionary.com/people##

0 عوامل مؤثر بر رشد صنایع نساجی مازندران در عصر پهلوی Influential Factors on Growth of Mazandaran Textile Industries in Pahlavi Era http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1200.html 0 تأسیس و رشد صنعت نساجی در عصر پهلوی، مازندران را به عنوان یکی از قطب‎های این صنعت در ایران مطرح‎ کرد. نساجی مازندران نقش قابل ملاحظه‎ای در خودکفایی صنایع نساجی ایران در دهۀ40 خورشیدی داشته‎ است. با وجود این، صنایع نساجی مازندران در دوران تأسیس و شکوفایی با چالش‎های متعددی از جمله کمبود نیروی انسانی متخصص و تأثیرپذیری از تنش‎های سیاسی مواجه‎ بوده ‎است. با سقوط سلطنت پهلوی، کارخانجات نساجی مازندران پس از انقلاب اسلامی نیز در سطح محلی به حیات خود ادامه ‎دادند، اما هیچگاه قادر به احیای شکوفایی پیشین خویش نبوده‎ است. در سال‎های اخیر، ضعف در عرصه‎های گوناگون، موجب رو به تعطیلی رفتن این مجموعۀ صنعتی شده ‎است. درک صحیح از این رویداد، لزوم بررسی عوامل تاریخی رشد این صنعت را در مازندران مطرح‎ می‎سازد. لذا، این نوشتار در پی آن است که با اتکا بر اسناد و مطبوعات به‎جا‎مانده از آن دوران، در کنار منابع تحقیقاتی مکتوب و مصاحبۀ میدانی از شاغلان قدیمی در این صنعت، به بازسازی تاریخی این صنعت محلی و تبیین نقش آن در صنایع ملّی بپردازد. 1 The establishment and growth of the textile industry in the Pahlavi era made Mazandaran one of the poles in the industry in Iran. Mazandaran textile Industries played a considerable role in Iran's self-sufficiency in the 1340s on the solar calendar. However, during its establishment and flourishing period, Mazandaran textile Industry faced numerous challenges, including a shortage of skilled manpower and the impacts of political tensions. With the fall of the Pahlavi dynasty, which was the founder of the modern textile industry in Mazandaran, textile factories in the city continued to exist at the local level after the Islamic Revolution. But they were never able to restore their previous flourishing condition. In recent years, weaknesses in various areas have resulted in the closure of the industry. A correct understanding of the event necessitates the need to review the history of the growth of this industry in Mazandaran. The following article is based on documents and press left from that era, along with written sources and interviews, and field studies of former workers in the industry. It aims to historically rebuild this local industry and explore its role in Iran's national industries. 29 45 زمانه حسن‎نژاد Zamaneh Hasan-nejad دانشجوی دکتری تاریخ محلی، دانشگاه اصفهان ایران zamane_hasannejad@yahoo.com پهلوی اقتصاد صنعت نساجی مازندران آبراهامیان، یرواند (1378). ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل‎محمدی و محمدابراهیم فتاحی ولی‎لایی، چ ‌3، تهران: نی.##اتابکی، تورج (1390). دولت و فرودستان، ترجمۀ آرش عزیزی، تهران: ققنوس.##اشرف، احمد (1359). موانع رشد سرمایه‎داری در ایران، تهران: پیام.##حسن‌نژاد، زمانه (7 آذر 1391). مصاحبه با حسین بابایی، کارمند نساجی قائم‎شهر، نساجی قائم‌شهر.##رزاقی، ابراهیم (1368). اقتصاد ایران، چ2، تهران: نی.##روزنامۀ اطلاعات، 2 خرداد 1313: ش 2945، ص 4؛ 5 فروردین 1314: ش 2445، ص 5؛ 22 اردیبهشت 1314: ش 2682، ص 4؛ 26 خرداد 1314: ش 2510، ص 9؛ 29 خرداد 1314: ش 2513، ص 10؛ 16 مهر 1314: ش 2675.##سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی ایران (ساکما)، سند شمارۀ 700525 و سند 1639504؛ مکاتبۀ ادارۀ کل شهربانی اصفهان با شهربانی اصفهان (1318). سند شمارۀ 756975؛ مکاتبۀ فرمانداری اصفهان با وزارت کشور (1318). سند شمارۀ 718230؛ مکاتبۀ فرمانداری اصفهان در باب جمعیت کارگری شهرضا و انتقال آنان به شمال کشور برای کار در نساجی (1318). سند شمارۀ 619347؛ مکاتبۀ محرمانۀ شهربانی اصفهان راجع به انتقال کارگران نساجی از شهرضا به بهشهر (1318). سند شمارۀ 694126؛ مکاتبۀ محرمانۀ وزارت کشور و فرمانداری اصفهان (1318). سند شمارۀ 718230؛ مکاتبۀ وزارت داخله و شهربانی اصفهان (1318). سند شمارۀ 700525؛ مکاتبۀ وزارت کشور و استانداری مازندران در باب شورش کارگری (1330). سند شمارۀ 1639504؛ نامه‎نگاری خانواده‎های کارگران زندانی نساجی در جهت آزادی آنان (1330). سند شمارۀ 4692655.##سوداگر، محمدرضا (1378). رشد روابط سرمایه‎داری در ایران، چ 2، تهران: فرزین.##عیسوی، چارلز (1362). تاریخ اقتصادی ایران، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: گستره.##فلور، ویلم (1371). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توس.##فوران، جان (1390). مقاومت شکننده تاریخ تحوّلات اجتماعی ایران، ترجمۀ احمد تدین، چ 11، تهران: مؤسسۀ خدمات فرهنگی رسا.##مجد، محمدقلی (1389). رضاشاه و بریطانیا بر اساس اسناد وزارت خارجۀ آمریکا، ترجمۀ مصطفی امیری، تهران: مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‎های سیاسی.##مجلة اطاق بازرگانی، سال اول، شماره‎های 1 و 4، 1308، 1313.##مجلۀ اطاق تجارت، 1308: س 1، ش 1؛ مجلۀ اطاق تجارت، 1308: س 1، ش 4؛ مجلۀ اطاق تجارت، 1313: س 6، ش 98.##مستوفی، حمدالله (1343). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه، ج 3، چ 2، تهران: مصور.##همایون کاتوزیان، محمدعلی (1366). اقتصاد سیاسی ایران از مشروطه تا سقوط رضاشاه، ترجمۀ محمدرضا حسینی، ج 1، تهران: بی‎جا.##

0 بهداشت حمام‌های عمومی در دورۀ معاصر و نقش شهرداری‌ها (مطالعۀ موردی: شهر اصفهان) Hygiene at Public Baths during Modern Era and the Role of Municipalities (Case Study: Isfahan, Iran) http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1201.html 0 حمام‌های عمومی جزئی از زندگی اجتماعی جامعۀ دیروز بودند که با ظهور مدرنیته، مورد اعتراض اصلاحگران جامعه جهت افزایش معیارهای بهداشتی آن در تناسب با زندگی جدید قرار گرفت. یکی از این استانداردها استفاده از دوش به جای خزینه بود. شهرداری‌ها به عنوان متولّی امر با اجبار دولتی حمامی‎ها ‎را موظف به این تغییر می‌کردند. این مبارزه به دلیل مطالبه و خواست بخشی از مراجعان حمام‌ها، که استفاده از دوش را برنمی‌تافتند و خواستار استفاده از خزینه‌ها بودند، بسیار طولانی و پرفرازونشیب گردید، به طوری که از اواسط حکومت رضاشاه تا دهۀ چهل شمسی را دربرگرفت. در این پژوهش با مراجعه به منابع مطبوعاتی آن زمان، اسناد و تاریخ شفاهی سیر این ماجرا در شهر اصفهان به عنوان مورد مطالعه (Case Study) تبیین و تشریح گردیده ‎است. نتیجه این‌که به واسطۀ جدیت مقامات شهری و نیز خواست عمومی جامعۀ شهرنشین که محصول بالارفتن سطح بهداشت عمومی بود، فرآیند بهداشتی‎کردن حمام‌های عمومی شکل گرفت. با این حال، تغییرات یادشده چون از آن‌جا که با جنبه‌های فرهنگی جامعه هماهنگی کامل نداشتند، با دوره‎ای طولانی از کشمکش همراه شد و سرانجام، به واسطة بروز تغییرات اساسی در سبک زندگی و معماری خانه‌های شهری ـ ‎که واجد حمام‌های خانگی شدند ‎ـ موضوع حمام‌های عمومی و مسائل وابسته به آن، از حیات اجتماعی شهرها به کناری نهاده‎ شد. 1 Public baths used to be part of the social life in the past, but reformers criticized them as modernism was beginning to penetrate the society. The reformers demanded hygienic standards to be enhanced at public baths, so that they would be congruent with modern lifestyle. Among such standards was the use of shower instead of khazinah (a large pool at public baths used for washing one's body). Meanwhile, the authorities at the municipality, who were in charge of the city's general issues, adopted a number of measures, by which they forced public bath owners to abide by such hygienic guidelines. Due to the opposition voiced by those people who used to go to public baths and did not want to use the shower instead of khazinah, the conflict lasted for a very long time with many vicissitudes in the meantime. The conflict encompassed the period between the middle period of Reza Shah's ruling and the 1340s (1961-1971). The present research refers to the press published during that era, the documents and the oral history, and explores the flow of this incident in Isfahan (as a case study). Thanks to the urban authorities' perseverance as well as the urban population’s public request, which was the result of public health level enhancement, the hygienization process was initiated. However, since the above-mentioned changes, though essential, were not completely congruent with cultural aspects in the corresponding society, they were not performed with ease, and were followed by a long-lasting period of conflicts and struggles. Ultimately, fundamental changes in the lifestyle and architecture of the urban buildings made feasible the existence of house bathrooms; thus, the issue of public bath and its related problems were removed from the social life of cities. 47 71 عبدالمهدی رجائی Abdolmahdi Rajaei دکترای تاریخ، دانشگاه اصفهان، مرکز اسناد اصفهان ایران m1350323@gmail.com اصفهان؛ حمام‌های عمومی؛ تاریخ اجتماعی شهرداری‌ها بهداشت عمومی اخوت، میرزا عبدالجواد (1386). از طبابت تا تجارت، خاطرات یک تاجر اصفهانی، به کوشش مهدی نفیسی، تهران: نشر تاریخ ایران.##ادیب، عباس (1384). از مکتب‎خانه تا دانشگاه، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان صنیع‎الدوله (1385). روزنامۀ خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.##بحرینی، شیخ علی (1350). نزهت در آداب حمام‎رفتن و لباس‎پوشیدن و سفرکردن، کرمان: چاپخانۀ سعادت.##پولاک، ادوارد یاکوب (1368). سفرنامه، ترجمة کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی.##جناب، میرسید علی (1371). الاصفهان، به کوشش عباس نصر، اصفهان: گل‌ها.##جواهرکلام، علی (1391). یادداشت‌های سفر اصفهان، به کوشش عبدالمهدی رجایی، قم: مجمع ذخایر اسلامی.##‌دانشور، محمود (1326). دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، ج 2، بی‌جا: بی‌ نا.##رجایی، عبدالمهدی (‌1387). تحوّلات عمران و مدیریت شهری اصفهان در دورۀ پهلوی اول، اصفهان: مرکز اصفهان‎شناسی.##روح‌الامینی، محمود (1386). حمام عمومی در جامعه و فرهنگ و ادب دیروز، تهران: اطلاعات.##روزنامۀ اخگر، 4 آذر 1307: ش 21، ص 5؛ 23 آبان 1307: ش 13، ص 4؛ 2 بهمن 1308: ش 291، ص 1؛ 4 دی 1309: ش 483، ص 2؛ 26 خرداد 1311: ش 756، ص 4؛ 24 بهمن 1311: ش 821، ص 1، 5؛ 30 بهمن 1312: ش 923، ص 2؛ 2 شهریور 1315: ش 1167، ص 2؛ 11 آبان 1315: ش 1187، ص 1؛ 18 آبان 1315: ش 1189، ص 2؛ 24 تیر 1316: ش 1254، ص 3؛ 5 اردیبهشت 1317: ش 1330، ص 3؛ 25 مرداد 1317: ش 1361، ص 1؛ 18 آذر 1319: ش 1582، ص 4؛ 2 آذر 1320: ش 1702، ص 5؛ 10 اسفند 1320: ش 1732، ص 2؛ 31 اردیبهشت 1321: ش 1753، ص 2؛ 16 آذر 1321: ش 1808، ص 3؛ 22 مرداد 1321: ش 1777، ص 2.##روزنامۀ اصفهان، 6 بهمن 1322: ش 71، ص 3؛ 17 تیر 1327: ش 478، ص 2؛ 22 دی 1349: ش 2253، ص 6؛ 14 تیر 1350: ش 2389، ص 6.##روزنامۀ انجمن مقدس ملّی اصفهان، 14 ربیع‎الاول 1325: ش 14، ص 2.##روزنامۀ چهلستون، 10 تیر 1333: ش 131، ص 2؛ 15 تیر 1332: ش 84، ص 3.##روزنامۀ فرهنگ اصفهان، 26 صفر 1298: ش 83، ص 2، 4؛ 28 صفر 1304: ش 406، ص 4.##روزنامۀ نقش جهان، 18 آذر 1320: ش 42، ص 2؛ 14 بهمن 1324: ش 389، ص 5؛ 22 مهر 1325: ش 552، ص 2؛ 26 مهر 1325: ش 554، ص 3؛ 3 آذر 1325: ش 576، ص 4؛ 22 آذر 1324: ش 351، ص 1؛ 25 آذر 1325: ش 587، ص 4؛ 24 دی 1325: ش 611، ص 4؛ 2 خرداد 1326: ش 668، ص 4.##سازمان اسناد ملّی اصفهان (ساکما اص): سند شمارۀ 2267/293؛ سند شمارۀ 593/339.##سرنا، کارلا (1363). مردم و دیدنی‌‌های ایران، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.##شهری، جعفر (1370). طهران قدیم، تهران: معین.##شیخ‎الاسلام، جعفر (1385). یاد باد آن روزگاران، اصفهان: نقش خورشید.##فروزانفر، اسکندر (1390). سرگذشت من، تهران: بی‌نا.##کثیری، مسعود (1388). درآمدی بر پیشینۀ پزشکی اصفهان، اصفهان: دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.##مجلسی، ملا محمدباقر (1373). حلیۀ‎المتقین، تهران: چاپخانۀ اسلامیه.##هولستر، ارنست (1355). ایران در یکصدوسیزده سال پیش، تهران: وزارت فرهنگ و هنر.##

0 تأثیر جغرافیای اقتصادی قهستان در مناسبات نزاریان و سلجوقیان Quhistan Economic Geography and Its Impact on Relations between Nizaris and Seljuks http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1202.html 0 جغرافیاى اقتصادى بخشى از جغرافیاى انسانى است که در آن دو عامل انسان و طبیعت در ارتباط با یکدیگر قرار مى‌گیرند و چگونگى بهره‌بردارى انسان از منابع بررسى مى‌شود. این منابع گاهی طبیعی و در مواردی نیز نشأت‎گرفته از نیازهای مادی انسان هستند که تجارت یا روابط بازرگانی، نمونۀ بارز دستۀ دوم است. برقراری امنیت راه‎های تجاری لازمۀ رونق تجارت در هر منطقه است. حضور فعال نزاریان در قهستان امنیت جاده‎ها را با خطر جدی مواجه کرد؛ این امر در آغاز سلجوقیان و حکام مناطق هم‎جوار را به واکنش‎های نظامی و در نهایت تعامل با نزاریان واداشت. ارتباط موجود میان سیاست قلعه‎گزینی نزاریان در قهستان و درگیری‌های مکرر سلجوقیان با آنان، پرسش مطرح‎شده در پژوهش حاضر است. جواب فرضی به پرسش مطرح‎شده این است که اختلالی که نزاریان به لطف استحکامات خود در امر تجارت ایجاد می‎کردند، صدمات اقتصادی جبران‎ناپذیری را بر سلجوقیان وارد می‎آورد و به دنبال آن، درگیری با نزاریان را امری اجتناب‎ناپذیر می‎کرد. 1 Economic geography is part of human geography. In the former, man and nature are studied in relation with each other. In addition, the way man utilizes resources is also investigated. These resources are sometimes natural, and they are sometimes the result of human material needs; trade and business are examples of this second category. Establishing security in the trade roads is necessary for trade boost in any region. The active presence of Nizaris in Quhistan put the security of roads under a serious danger. This initially led to reactions by Seljuks and rulers of neighboring territories, but eventually forced them to interact with the Nezaris. The question raised in this research is the relationship between Nizaris' policy of choosing castles in Quhistan and repetitive clashes between them and the Seljuks. The hypothetical answer to the question is that thanks to the Nizaris powerful economic trades, any disorder would bring irreparable economic damage to the Seljuks; this made fighting with the Nizaris inevitable. 73 88 سید‌محمدرضا سادسی Sayyed Mohammadreza Sadesi کارشناس ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه بیرجند ایران sadesi2002@gmail.com محمدحسن الهی‌زاده Mohammad Hassan Elahizadeh استادیار گروه تاریخ، دانشگاه بیرجند ایران mhelahizadeh@birjand.ac.ir سلجوقیان نزاریان قهستان دُرُح طبس مسینا ابن‎حوقل، محمدبن‎علی (1345). صورۀ‎الارض، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##ابن‎ندیم، محمدبن‎اسحاق (1430ق). الفهرست، به اهتمام ایمن فؤاد سید، ج 1، لندن: مؤسسۀ الفرقان للتراث الإسلامی.##ابن‎اثیر، عزالدین (1415ق). الکامل‎فی‎التاریخ، به اهتمام عبدالله القاضی، ج 9، بیروت: دارالکتب علمیه.##ابی‎الفدا، عمادالدین اسماعیل (1325ق). المختصرفی‎اخبار‎البشر، ج 4، قاهره: المطبعۀ الحسینیۀ المصریه.##اصطخری، ابواسحاق ابراهیم (1347). ممالک و مسالک، ترجمۀ محمدبن‎اسعدبن‎عبدالله تستری، به اهتمام ایرج افشار، تهران: مجموعۀ انتشارات ادبی و تاریخی و موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.##اقبال، عباس (1338). وزارت در عهد سلاطین بزرگ سلجوقی، به کوشش محمدتقی دانش‎پژوه و یحیی ذکاء، تهران: دانشگاه تهران.##بلاذری، احمدبن‎یحیی‎بن‎جابر (1417ق). انساب‎الاشراف، به اهتمام سهیل زکار و ریاض زرکلی، ج 3، بیروت: دارالفکر.##مارکوپولو (1363). سفرنامه، ترجمۀ منصور سجادی، تهران: گویش.##تاریخ سیستان (1388). تصحیح محمدتقی بهار، تهران: زوار.##جرفادقانی، ناصح‎بن‎ظفر (1357). ترجمۀ تاریخ یمینی، به اهتمام جعفر شعار، تهران: بنگاه ترجمه و نشرکتاب.##جوزجانی، عثمان‎بن‎سراج‎الدین (1342). طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، ج 1و 2، کابل: انجمن تاریخ افغانستان.##جوینی، عطاملک (1387). تاریخ جهانگشا، تحریر نوین منصور ثروت، تهران: امیرکبیر.##حدود العالم من المشرق الی المغرب (1362). تصحیح منوچهر ستوده، تهران: طهوری.##حموی، یاقوت‎ (1397ق). معجم‎البلدان، بیروت: دارالصادر.##خرندزی زیدری نسوی، شهاب‎الدین (1384). سیرت جلال‎الدین منکبرنی، ترجمۀ فارسی از اصل عربی از مترجم مجهول در قرن هفتم هجری، به اهتمام مجتبی مینوی، تهران: علمی فرهنگی.##خواندمیر، غیاث‎الدین‎ (1317). دستورالوزرا، تهران: بی‎نا.##دفتری، فرهاد (1386). تاریخ و عقاید اسماعیلی، ترجمۀ فریدون بدره‎ای، تهران: فرزان روز.##راوندی، محمدبن‎علی (1363). راحۀ‎الصدور و آیۀ‎السرور در تاریخ آل سلجوق، به اهتمام محمد اقبال، تهران: علمی.##رشیدالدین فضل‎الله همدانی (1388). جامع‎التواریخ، به اهتمام محمدتقی دانش‎پژوه و محمد مدرسی زنجانی، تهران: علمی و فرهنگی.##علوی حسینی، ابوالمعالی محمدبن‎حسین (1342). بیان‎الادیان، تصحیح هاشم رضی، تهران: مؤسسۀ مطبوعاتی فراهانی.##العیون ‎والحدائق ‎فی ‎اخبار ‎الحقائق (1871م). تصحیح دی گوئجه. م. ج، ج 3، چاپ لیدن.##فرقانی، محمد فاروق (1381). تاریخ اسماعیلیان قهستان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##فرید، یدالله (1366). سیر اندیشه در قلمرو جغرافیاى انسانی، تبریز: دانشگاه تبریز.##کاشانی، جمال‎الدین ابوالقاسم عبدالله (1366). زبدۀالتواریخ، بخش فاطمیان و نزاریان، به اهتمام محمدتقی دانش‎پژوه، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##کرمانی، افضل‎الدین (1343). سلجوقیان و غز در کرمان، تحریر محمدبن‎‎ابراهیم خبیصی، به اهتمام محمدابراهیم باستانی پاریزی، تهران: طهوری.##کرمانی، افضل‎الدین (1356). عقد العلی ‎للموقف ‎الاعلی، به اهتمام علی محمد عامری نائینی، تهران: روزبهان.##گردیزی، ابوسعید عبدالحی بن ضحاک (1363). تاریخ گردیزی، به اهتمام عبدالحی حبیبی، تهران: دنیای کتاب.##لسترنج، گای (1383). جغرافیای تاریخی سرزمین‎های شرقی خلافت، ترجمۀ محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی.##مستوفی قزوینی، حمدالله (1362 الف). تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.##مستوفی قزوینی، حمدالله‎ (1362 ب). نزهۀ‎القلوب، تصحیح گای لسترنج، تهران: دنیای کتاب.##مسعودی، ابوالحسن‎علی‎بن‎حسین (۱۳۴7). مروج ‎الذهب ‎و ‎معادن ‎الجوهر، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، ج 2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##معزی، مریم (1389). «بازنگری در روابط اسماعیلیان و ملوک نیمروز بر پایۀ متنی نویافته»، مطالعات تاریخ اسلام، سال دوم، ش 6.##ملک شاه‎حسین‎بن‎ملک غیاث‎الدین (1389). احیاء‎الملوک، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: علمی و فرهنگی.##میرخواند، محمدبن‎خاوندشاه‎بن‎محمود (1270ق). روضۀ‎الصفا ‎فی ‎سیرۀالأنبیا و الملوک و الخلفا، چاپ سنگی، تهران: بی‎نا.##نسفی سمرقندی، عمربن‎محمد (1420ق). القند فی ذکر علماء سمرقند، به اهتمام یوسف الهادی، تهران: میراث مکتوب.##نظام‎الملک طوسی (1387). سیاستنامه یا سیرالملوک، به اهتمام هیوبرت دارک، تهران: علمی و فرهنگی.##ویلی، پیتر (1386). آشیانۀ عقاب، ترجمۀ فریدون بدره‎ای، تهران: فرزان.##هاجسن، مارشال (1387). فرقۀ اسماعیلیه، ترجمۀ فریدون بدره‎ای، تهران: علمی و فرهنگی.##

0 حمام و کارکردهای اجتماعی آن در سده‌های میانۀ تاریخ ایران Bathroom and its Social Functions in the History of Iranian middle Ages http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1203.html 0 حمام، برخلاف تصوّر رایج، صرفاً، مکانی برای نظافت و تطهیر نبوده و با توجه به ظرفیت‎ها و ویژگی‎های خود، دارای کارکردهای اجتماعی و حتی سیاسی در تمام تاریخ ایران بوده ‎است. این کارکردها بیانگر این واقعیت است که حمام به عنوان یکی از عوامل اثرگذار در تاریخ تحوّلات اجتماعی ‌ایران، ‎به‎ویژه در سده‌های میانۀ اسلامی‌، نقش و جایگاه مؤثری داشته ‎است. حال، نوشتار حاضر به روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع معتبر، در پی پاسخ به این پرسش اساسی بوده ‎است که حمام در قرون میانۀ تاریخ ایران چه کارکردهای اجتماعی داشته‎است. یافته‌های پژوهش نیز حکایت از آن دارد که حمام در این دوره، با توجه به موقعیت ممتاز جغرافیایی در بافت شهرها و روستاها و در نتیجه به عنوان کانون تجمّع مردم، یکی از مراکز اصلی تعاملات اجتماعی در ابعاد و زمینه‌های اطلاع‎رسانی عمومی، وسیلۀ سرشماری عمومی، محل مناظرات و مباحثات فعالیت درمانی و حتی معیار سنجش تشخّص اجتماعی بود. 1 Bathroom, as opposed to dominant belief, has not been just a place for people to get cleaned and purified, but, due to its capacities, it has had some social and even political functions all through the history of Iran. These functions bring testimony for the fact that bathroom, as an effecting construction, has had a significant place in the history of the Iranian social changes, especially in the Islamic Mediaeval periods. Now, this paper aims to raise such a question as to what sort of functions the bathroom had in the middle Ages of the Iranian history. The results show that the bathroom, due to its special geographical situation in the rural areas and the cities, and thus as a place for people to gather together, has been a main place for social interactions. This included giving public information, counting public population, having the medical function and even acting as a social etiquette, as well as showing its social function. Moreover, the bathroom has sometimes been a special place in which great scientists made their debates; hence, it shows the cultural-scientific function of the bathroom in the given history of Iran. Therefore, having taken a descriptive-analytic methodology as well as using reliable sources, this paper tries to discuss the different aspects of the bathroom in the middle periods of the Iranian history. 89 109 امامعلی شعبانی Emamali Shabani استادیار گروه تاریخ، دانشگاه اراک ایران shabani.2009@gmail.com سعیده جباره Saeideh Jabbareh کارشناس ارشد تاریخ، دانشگاه اراک ایران saeedeh.jabareh@yahoo.com حمام تعاملات اجتماعی درمان تعلیم و تربیت اطلاع‎رسانی بهداشت عمومی نظافت شخصی آملی، اولیاء‎الله (1348). تاریخ رویان، به کوشش منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##ابن‎اثیر، عزالدین علی (1368). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمۀ علی هاشمی حائری، ج 16، تهران: علمی.##ابن‎اثیر، عزالدین علی (1371). تاریخ کامل بزرگ اسلام و ایران، ترجمۀ عباس خلیلی و ابوالقاسم حالت، ج 18و 19 و 20 و 21، تهران: علمی.##ابن‎اثیر، عزالدین علی (1382). تاریخ کامل، ترجمۀ حمیدرضا آژیر، ج 11، تهران: اساطیر.##ابن‎اخوه، محمدبن‎محمد (1365). معالم‎القربه، آیین شهرداری، ترجمۀ جعفر شعار، تهران: علمی و فرهنگی.##ابن‎جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1990م). اخبار‎الظراف و المتماجنین، تصحیح عبدالامیر میرمهنا، بیروت: دارالفکر اللبنانی.##ابن‎جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن (1422ق). صیدالخاطر، تصحیح علی طنطاوی و ناجی طنطاوی، جده: دارالمناره للنشر و التوزیع.##ابن‎خلدون، عبدالرحمان (1363). تاریخ ابن‎خلدون، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، ج 2، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##ابن‎فندق، علی‎بن‎زید (1361). تاریخ بیهق، بی‎جا: فروغی.##اتینگهاوزن، ریچارد؛ و الگ گرابار (1378). هنر و معماری اسلامی، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: سمت.##اسکات میثمی، جولی (1391). تاریخنگاری فارسی (سامانیان، غزنویان، سلجوقیان)، ترجمۀ محمد دهقانی، تهران: ماهی.##اصفهانی، عمادالدین (1375ق). خریده‎القصر و جریده‎العصر، تصحیح محمد بهجه الاثری و جمیل سعد، ج 6 و 12، بغداد: مطبوعات المجمع العلمی العراقی.##باخرزی، علی‎بن‎حسن (1414ق). دمیه القصر و عصره اهل العصر، ج 1، تصحیح محمد التونجی، بیروت: دارالجیل.##بیهقی، ابراهیم‎بن‎محمد (1420ق). المحاسن و المساوی، تصحیح عدنان علی، بیروت: دارالکتب العلمیه.##تنوخی، ابوعلی محسن (1391ق). نشوارالمحاضره و اخبارالمذاکره، تصحیح عبود الشالجی، ج 2، 5 و7، بیروت.##توحیدی، ابوحیان (1419ق). البصائر و الذخائر، تصحیح وداد قاضی، ج 4، بیروت: دار صادر.##ثعالبی، ابومنصور عبدالمک‎بن‎محمد (1376). ثمارالقلوب فی‎المضاف و المنسوب، مشهد: دانشگاه فردوسی.##ثعالبی، ابومنصور عبدالمک‎بن‎محمد (1385). تحسین و تقبیح، ترجمۀ محمدبن‎ابی‎بکر‎ساوی، تهران: میراث مکتوب.##ثعالبی، ابومنصور عبدالمک‎بن‎محمد (1420ق). یتیمۀ‎الدهر فی محاسن اهل‎العصر، تصحیح مفید محمد قمیحه، ج 4، بیروت: دارالکتب العلمیه.##جاوید، هوشنگ (1382). «موسیقی و حمام»، کتاب ماه هنر، ش 57 و 58.##جوزجانی، ابوعمر عثمان (1363). طبقات ناصری، تصحیح عبدالحی حبیبی، ج 1، تهران: دنیای کتاب.##جوینی، عطاملک (1385). تاریخ جهانگشای، تصحیح محمد قزوینی، ج 1، تهران: دنیای کتاب.##حموی بغدادی، یاقوت (1383). معجم‎البلدان، ترجمۀ علینقی منزوی، ج 1، تهران: سازمان میراث فرهنگی.##دروویل، گاسپار (1370). سفر در ایران، ترجمۀ منوچهر اعتمادی‎مقدم، تهران: شباویز.##راوندی، مرتضی (1378). تاریخ اجتماعی مردم ایران، ج 5، تهران: نگاه.##رشیدالدین فضل‎الله همدانی (1356). وقفنامۀ رشیدی، به کوشش مجتبی مینوی و ایرج افشار، تهران: انجمن آثار ملی.##رشیدالدین فضل‎الله همدانی (1358). تاریخ مبارک غازانی، تصحیح کارل یان، هرتفورد: ستفن اوستین.##روح‎الامینی، محمود (1386). حمام عمومی در جامعه و فرهنگ و ادب دیروز، تهران: اطلاعات.##سجادی، محمدعلی (1382). «حمام و استحمام در فرهنگ ایرانی»، مجلۀ مطالعات ایرانی، ش 14.##سعدی شیرازی، شرف‎الدین مصلح‎بن‎عبدالله (1391). گلستان، تصحیح خلیل خطیب‎رهبر، تهران: صفی‎علیشاه.##سمعانی، ابوسعید عبدالکریم‎بن‎محمد (1382ق). الانساب، تحقیق عبدالرحمن‎بن‎یحیی معلمی، ج 1، 9، 10 و 13 حیدرآباد: دایرۀ‎المعارف العثمانیه.##صابی، ابوالحسن هلال‎بن‎محسن (1346). رسوم دارالخلافه، ترجمۀ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##طرائفی خوارزمی، قاسم‎بن‎حسین (1382). بدائع‎الملح، نواهای نمکین، ترجمۀ موفق‎بن‎طاهر خوارزمی، تصحیح مصطفی اولیایی، تهران: میراث مکتوب.##ظهیری سمرقندی، محمدبن‎علی (1381). سندباد‎نامه، تصحیح محمدباقر کمال‎الدینی، تهران: میراث مکتوب.##عنصرالمعالی، کیکاووس‎بن‎اسکندر (1383). قابوس‎نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران: علمی و فرهنگی.##عوفی، سدیدالدین محمد (1386). متن انتقادی جوامع‎الحکایات و لوامع‎الروایات، تصحیح امیربانو مصفا و مظاهر مصفا، ج 4، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##غزالی، محمد (1368). کیمیای سعادت، تهران: علمی و فرهنگی.##فردوسی، ابوالقاسم (1383). شاهنامه، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.##فقیهی، علی‎اصغر (1358). آل‎بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران: صبا.##قبادیانی مروزی، ناصرخسرو (1381). سفرنامه، تهران: زوار.##قزوینی، زکریابن‎محمد‎ (1373). آثارالبلاد و اخبارالعباد، تهران: امیرکبیر.##کریمیان سردشتی، نادر (1382). «نگارگری در حمام»، کتاب ماه هنر، ش 57 و 58.##کیانی، محمدیوسف (1379). معماری ایران دورۀ اسلامی، تهران: سمت.##کیانی، محمدیوسف (1385). تاریخ هنر معماری ایران در دورۀ اسلامی، تهران: سمت.##محمدبن‎منور (1381). اسرارالتوحید فی مقامات شیخ ابوسعید ابی‎الخیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: آگاه.##مرتضی [شریف]، علی‎بن‎الحسین (1998م). امالی مرتضی، تصحیح محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره: دارالفکر العربی.##مرعشی، ظهیرالدین (1345). تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تهران: شرق.##مزداپور، کتایون (1375). «گرمابه باستانی ایران»، فصلنامۀ فرهنگ تاریخ، ش 19.##مستوفی، حمدالله (1364). تاریخ گزیده، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.##ابن‎مسکویه، ابوعلی (1376). تجارب‎الامم و تعاقب‎الهمم، ترجمۀ علینقی منزوی، ج 5، تهران: توس.##مظاهری، علی (1348). زندگی مسلمانان در قرون نخستین اسلامی، ترجمۀ مرتضی راوندی، تهران: فرانکلین.##نرشخی، ابوبکر محمدبن‎جعفر (1363). تاریخ بخارا، تهران: توس.##نظامی عروضی سمرقندی، احمدبن‎عمر (1380). چهارمقاله، به تصحیح علامه محمد قزوینی، تهران: جامی.##نیشابوری، ابوعبدالله حاکم (1375). تاریخ نیشابور، تهران: آگه.##واصفی، زین‎الدین محمود (1349). بدایع‎الوقایع، ج 2، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.## Floor, W. (1988). “Bathhouses”, Encyclopaedia of Iranica, Vol. 111, London and New York: Routledge and Kegan Paul.##

0 سوانح طبیعی؛ نگاهی به پیامدهای اقتصادی خشکسالی، زلزله و سیل در عصر ناصری Natural Disasters; a Brief Look at Economic Consequences of Drought, Earthquake and Flood during Nasseri Era http://economichistory.ihcs.ac.ir/article_1204.html 0 از جمله مهم‎ترین تحوّلات تاریخ اجتماعی ایران، وقوع حوادث و سوانح طبیعی است. تاریخ‎نویسی ایرانی، به‎رغم نقاط قوت خود در تعدّد و تنوّع، به علت بی‎توجهی به شرح سوانح و بلایای طبیعی محل نقد جدی است، زیرا این حوادث طبیعی نقطۀ شروع بسیاری از تحوّلات تاریخی بوده‎ است. لذا، پژوهش پیش رو می‎کوشد تا این برش از تاریخ اجتماعی را که منشأ تحوّلات فراوانی بوده، در دوران حکومت ناصرالدین‎شاه قاجار (1264 - 1313ق) نمایان سازد. مسئلۀ محوری پژوهش آن است که سوانح خشکسالی، زلزله و سیل چگونه و به چه میزان نظام اقتصادی عصر ناصرالدین‎شاه را تحت‎تأثیر قرارداده‎است؟ نزدیک‎شدن به پاسخ‎هایی برای پرسش اساسی این تحقیق، نیازمند پژوهشی تاریخی با شیوه‎های توصیفی ـ تحلیلی بوده و شیوۀ گردآوری اطلاعات آن نیز کتابخانه‎ای است. یافته‌‌های پژوهش حکایت از آن دارد که این مقطع از تاریخ ایران (1264 - 1313ق) حوادث و سوانح طبیعی زیانبار و مخربی را چون خشکسالی، زلزله و سیل تجربه کرده که خود نتایج و پیامدهای ناگواری مانند قحطی، شیوع بیماری‎های فراگیر و کاهش جمعیت را در پی داشته ‎است؛ مهم‎تر آن‌که این بلایای طبیعی تأثیر نسبتاً زیادی در تضعیف نظام اقتصادی و معیشت مردم در دوران ناصری گذاشته ‎است. 1 The occurrence of natural disasters accounts for one of the most significant developments in the social history of Iran. Despite its strengths in quantity and variety, Iranian historiography can be seriously criticized due to its negligence of describing natural incidents and disasters; these incidents have always been a starting point for many historical developments. Thus, the present research attempts to explore this part of the social history, which was the starting point of many developments, during the ruling of Nassereddin Shah of Qajar (1885-1934). The main question of this research is: To what extent and in what way such incidents as drought, earthquake and flood affected the economic system during the ruling of Nassereddin Shah? To find the answer to this question requires a historical research using descriptive-analytic method. Data collection was carried out using the library method. The findings of the research suggest that this stage of Iran's history (1264-1313 AH) went through such destructive natural disasters as drought, earthquake and flood. These were followed by the spread of epidemic diseases and a decrease in the population. Still worse, these natural disasters had big impacts on the weakening system of economy and the life of people during the Nasseri era. 111 137 عادل شعبانی‎مقدم Adel Sha'bani Moqaddam کارشناس ارشد تاریخ، دانشگاه اصفهان ایران adelshabani@ymail.com مرتضی دهقان‎نژاد Morteza Dehqannejad استاد تاریخ، دانشگاه اصفهان ایران mdehqannejad@yahoo.com سوانح طبیعی ناصرالدین‎شاه اقتصاد خشکسالی زلزله سیل آدمیت، فریدون و هما ناطق (1356). افکار اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشده دوران قاجار، تهران: آگاه.##آدمیت، فریدون (1351). اندیشۀ ترقی و حکومت قانون؛ عصر سپهسالار، تهران: خوارزمی.##آصف‎الدوله، میرزا عبدالوهاب (1380). اسناد میرزا عبدالوهاب‎خان آصف‎الدوله (اسناد آذربایجان)، تصحیح عبدالحسین نوائی و نیلوفر کسری، تهران: مؤسسۀ مطالعات تاریخ معاصر ایران.##ارباب، محمدتقی (1353). تاریخ دارالایمان قم، قم: بی‎نا.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان صنیع‎الدوله (1357). صدرالتواریخ، تصحیح محمد مشیری، چ 2، تهران: روزبهان.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان صنیع‎الدوله (1367). تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، ج 3، تهران: دنیای کتاب.##اعتمادالسلطنه، محمدحسن‎خان صنیع‎الدوله (1374). چهل سال تاریخ ایران در دورۀ پادشاهی ناصرالدین‎شاه (المآثر و الاثار)، به کوشش ایرج افشار، تعلیقات حسین محبوبی اردکانی، ج 2، چ 2، تهران: اساطیر.##افشار، ایرج (1390). خراسان در اسناد امین‎الضرب (سال‎های 1351 - 1282 قمری)، به کوشش نرگس پدرام و مژده مهدوی، تهران: ثریا.##امبراسی، نیکلاس نیکلاس (1349). « زلزله‎های تاریخی در مناطق شمالی مرکز ایران»، ترجمۀ رضا رازانی، نشریۀ: خرد و کوشش، ش 8.##امبراسی، نیکلاس نیکلاس؛ و چارلز ملویل (1370). تاریخ زمین‎لرزه‎های ایران، ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران: آگاه.##انصاری رنانی، قاسم؛ و قنبرعلی کرمانی (1380). تجارت در دورۀ قاجاریه، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.##اورسل، ارنست (1382). سفرنامۀ قفقاز و ایران، ترجمۀ علی‎اصغر سعیدی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##اوکازاکی، شوکو (1365). «قحطی بزرگ سال 1288 هـ.ق در ایران»، ترجمۀ هاشم رجب‎زاده، مجلۀ آینده، س 12.##بروگش، هینریش (1367). سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمۀ مهندس محمدحسین کردبچه، دو جلد، تهران: اطلاعات.##بنجامین، س‍ام‍‍وئ‍ل‌ گ‍ری‍ن‌ وی‍ل‍ر (1369). ایران و ایرانیان: عصر ناصرالدین‎شاه، ترجمۀ مهندس محمدحسین کردبچه، چ 2، تهران: جاویدان.##پیت، چارلز ادوارد (1365). سفرنامۀ کلنل پیت به ایران و افغانستان، ترجمۀ قدرت‎الله روشنی و مهرداد رهبری، تهران: یزدان.##جمال‎زاده، محمدعلی (1335). گنج شایگان یا تاریخ اقتصادی ایران، تهران: کاوه.##حسیبی، رباب (1371). «قحطی و گرانی در سال 1287 - 1288ق»، گنجینۀ اسناد، فصلنامۀ تحقیقات تاریخی، س 2، ش7 و 8.##حسینی فسایی، میرزا حسن (1382). فارسنامۀ ناصری، تصحیح منصور رستگار فسایی، دو جلد، چ 3، تهران: امیرکبیر.##خورموجی، محمدجعفر (1363). حقایق‎الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نی.##دالمانی، هانری رونه (1335). سفرنامه از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ محمدعلی فره‎وشی، تهران: امیرکبیر.##دیوان‎بیگی، ح‍س‍ی‍ن‌ب‍ن‌‎رض‍اع‍ل‍ی‌ (1382). خاطرات دیوان‎بیگی (میرزا حسین‎خان)، تصحیح ایرج افشار و محمدرسول دریاگشت، تهران: اساطیر.##ذکاء، یحیی (1368). زمین‎لرزه‎های تبریز، تهران: کتابسرا.##سالور، قهرمان‎میرزا عین‎السلطنه (1374). روزنامۀ خاطرات، تصحیح ایرج افشار و مسعود سالور، ج 1، تهران: اساطیر.##سعیدی سیرجانی، علی‎اکبر (1383). وقایع‎اتفاقیه، چ 4، تهران: آسیم.##سیاح، محمدعلی (1359). خاطرات حاج سیاح: دورۀ خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح، تصحیح سیف‎الله گلکار، تهران: امیرکبیر.##سیف، احمد (1373). اقتصاد ایران در قرن نوزدهم، تهران: چشمه.##ضرغام، شهریار (1369). گزارش‎های تلگرافی آخرین سال‎های عصر ناصرالدین‎شاه: 1309 - 1313، تهران: پوریا.##طاهراحمدی، محمود (1370). تلگرافات عصر سپهسالار؛ 96 - 1295 قمری، تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.##طاهری، ابوالقاسم (1354). تاریخ روابط بازرگانی و سیاسی ایران و انگلیس: از دوران فرمانروایی مغولان تا پایان عهد قاجار، ج 2، تهران: انجمن آثار ملّی.##عباسی، محمدرضا؛ و پرویز بدیعی (1372). گزارش‌های اوضاع سیاسی و اجتماعی ولایات عصر ناصری: 1307هـ‎‎ق، تهران: سازمان اسناد ملّی ایران، پژوهشکدۀ اسناد.##عیسوی، چارلز فیلیپ (1362). تاریخ اقتصادی ایران عصر قاجار: 1332 - 1215هـ‎ق، ترجمۀ یعقوب آژند، چ 3، تهران: گستره.##فرمانفرما، فیروزمیرزا (1377). نامه‎های حکومتی، تصحیح فتح‎الله کشاورز، تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.##فرمانفرما، فیروزمیرزا (1380). سفرنامۀ کرمان و بلوچستان، تصحیح منصوره اتحادیه، تهران: نشر تاریخ ایران.##فلور، ویلم (1365). جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، ج 2، تهران: توس.##فوران، جان (1390). مقاومت شکننده: تاریخ تحوّلات اجتماعی ایران، ترجمۀ احمد تدین، چ 11، تهران: خدمات فرهنگی رسا.##قاسمی، زهرا (1377). «ابعاد اقتصادی، اجتماعی و روانی زلزله»، مجلۀ رشد آموزش، س 6، ش 18.##کتابی، احمد (1384). قحطی‎های ایران، تهران: دفتر پژوهش‎های فرهنگی.##کردوانی، پرویز (1380). خشکسالی و راه‌های مقابله با آن در ایران، تهران: دانشگاه تهران.##کرزن، جورج ناتانیل (1380). ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، دو جلد، چ 5، تهران: علمی و فرهنگی.##کلانتر ضرابی، عبدالرحیم (1341). تاریخ کاشان، به کوشش ایرج افشار، چ 2، تهران: فرهنگ ایران‎زمین.##کلمنت، مارکام (1367). تاریخ ایران در دورۀ قاجار، ترجمۀ میرزارحیم فرزانه، به کوشش ایرج افشار، چ 2، تهران: نشر فرهنگ ایران.##کولابیان، درویش‎علی (1383). «جامعۀ قحطی و جامعه‎‎شناسی قحطی»، فصلنامۀ اطلاعات سیاسی و اقتصادی، ش 201 - 202.##گرنی، جان؛ و منصور صفت‎گل (1387). قم در قحطی بزرگ 1288 قمری، قم: کتابخانۀ حضرت آیت‎الله مرعشی نجفی، گنجینۀ جهانی مخطوطات اسلامی.##گوبینو، ژوزف‌ آرت‍ور (1370). گ‍زارش‍‌ه‍ای‌ س‍ی‍اس‍ی‌ ک‍ن‍ت‌ دوگ‍وب‍ی‍ن‍و از ای‍ران‌، ترجمۀ عبدالرضا هوشنگ‎مهدوی، گردآورنده آدریان دوریس هی‎تیه، تهران: جویا.##لسان‎الملک سپهر، محمدتقی (1377). ناسخ‎التواریخ (تاریخ قاجاریه)، به اهتمام جمشید کیانفر، ج 3، تهران: اساطیر.##لمبتون، آن کاترین سواین فورد (1345). مالک و زارع در ایران، ترجمۀ منوچهر امیری، چ 2، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.##لمبتون، آن کاترین سواین فورد (1375). ایران عصر قاجار: ترجمه و گفتاری در باب ایران‎شناسی، ترجمۀ سیمین فصیحی، مشهد: جاودان‎خرد.##مستوفی، عبدالله (1384). شرح زندگانی من، ج 1، چ 5، تهران: زوار.##مهدوی، اصغر؛ و ایرج افشار (1380الف). اسناد تجارت ایران در سال 1287 قمری، تهران: علمی و فرهنگی.##مهدوی، اصغر؛ و ایرج افشار (1380ب). یزد در اسناد امین‎الضرب (سال‎های 1330 - 1288 قمری)، تهران: فرهنگ ایران‎زمین.##مهدوی، شیرین (1379). زندگی‎نامه حاج محمدحسن کمپانی؛ امین دارالضرب، ترجمۀ منصوره اتحادیه و فرحناز امیرخانی، تهران: نشر تاریخ ایران.##میرزا ابراهیم (بی‎تا). سفرنامۀ استرآباد، مازندران و گیلان، تصحیح مسعود گلزاری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.##ناصرالدین‎شاه قاجار (1372). شهریار جاده‎ها، تصحیح محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی، تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.##ناصرالدین‎شاه قاجار (1381). سفرهای ناصرالدین‎شاه به قم، تصحیح فاطمه قاضی‎ها، تهران: سازمان اسناد ملّی ایران.##ناطق، هما (1373). بازرگانان در دادوستد بانک شاهی و رژی تنباکو، چ 2، تهران: توس.##نراقی، حسن (1345). تاریخ اجتماعی کاشان، تهران: دانشگاه تهران.##نظام‎السلطنه مافی، حسین‎قلی‎خان (1362). خاطرات و اسناد، تصحیح منصوره اتحادیه و معصومه مافی، ج 1 و 2، چ 2، تهران: نشر تاریخ ایران.##ویلز، چ‍ارل‍ز ج‍ی‍م‍ز (1368). ایران در یک قرن پیش، ترجمۀ غلامحسین قراگوزلو، تهران: اقبال.##هدایت، رضاقلی‎خان (1339). تاریخ روضۀ‎‎الصفای ناصری، ج10، قم: چاپخانۀ حکمت.##محدثی، حسن (91 - 1390). «ایران، سرزمین فاجعه و جستجوی نجات»، دوماهنامه چشم‌انداز ایران، ش 72.##فراستی، رضا (1379). «سیل تبریز در سال 1288ق»، نشریة فرهنگ و هنر، ش31 و 32.##اشرف، احمد (1359). موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران دورة قاجاریه، تهران: زمینه.## Report by Consul General Jones on the Trade of the Province of Azarbayjan for the Year 1870 -1873, U.K. House of Commons, AP and pp. ZHC.##